CHƯƠNG 10 - ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN - NIETZSCHE, HEIDEGGER VÀ KRISHNAMURTI: BA NGUỒN TƯ TƯỞNG, BA TẦNG ẢNH

 

ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN

CHƯƠNG 10

NIETZSCHE, HEIDEGGER VÀ KRISHNAMURTI: BA NGUỒN TƯ TƯỞNG, BA TẦNG ẢNH HƯỞNG

1. Luận đề trung tâm

Muốn xác định Nietzsche, Heidegger và Krishnamurti đã ảnh hưởng đến Phạm Công Thiện như thế nào, không thể chỉ dựa vào sự tương đồng về ngôn ngữ, chủ đề hoặc thái độ chống lại những khuôn mẫu tư tưởng. Cần phân biệt ba vấn đề: Phạm Công Thiện đã tiếp xúc với tác phẩm nào; ông đã diễn giải và sử dụng những tư tưởng ấy ra sao; và những tư tưởng được tiếp nhận có thực sự làm thay đổi cấu trúc tư duy của ông hay không.

Luận đề của chương này là: ảnh hưởng tư tưởng phải được xác lập qua văn bản và quan hệ lập luận, không thể suy ra chỉ từ sự tương đồng. Ba tác giả được khảo sát đại diện cho ba hướng chất vấn khác nhau: Nietzsche truy vấn nguồn gốc và giá trị của các hệ chuẩn mực; Heidegger đặt lại câu hỏi về hữu thể và hiện hữu; Krishnamurti chất vấn sự điều kiện hóa của tâm thức và quan hệ giữa con người với quyền uy.

Việc đặt ba tác giả cạnh nhau giúp nhận diện những khả năng đối thoại trong tư tưởng Phạm Công Thiện. Tuy nhiên, không được mặc nhiên cho rằng ông tiếp nhận cả ba theo cùng một cách, cùng mức độ hoặc trong cùng một giai đoạn.

2. Dữ kiện: Những gì có thể xác lập và những gì còn cần kiểm chứng

2.1. Dữ kiện về các tác giả được khảo sát

Nietzsche. Friedrich Nietzsche (1844–1900) là triết gia Đức, nổi bật với các công trình chất vấn đạo đức, tôn giáo, chân lý và sự hình thành giá trị. Zur Genealogie der Moral (Về phả hệ đạo đức, 1887) khảo sát lịch sử và tâm lý của các giá trị đạo đức. Also sprach Zarathustra (Zarathustra đã nói như thế, xuất bản thành nhiều phần trong giai đoạn 1883–1885) triển khai những vấn đề về sự vượt qua con người hiện tại, sự tái định giá và những hình thức khẳng định đời sống.

Heidegger. Martin Heidegger (1889–1976) là triết gia Đức. Sein und Zeit (Hữu thể và thời gian, 1927) truy vấn ý nghĩa của hữu thể thông qua phân tích Dasein, tính hiện hữu trong thế giới, thời gian và tính hữu hạn. Không thể đồng nhất toàn bộ triết học Heidegger với chủ nghĩa hiện sinh phổ thông hoặc với một lời kêu gọi sống chân thực.

Krishnamurti. Jiddu Krishnamurti (1895–1986) là nhà tư tưởng sinh tại Ấn Độ, dành nhiều tác phẩm và bài nói cho sự điều kiện hóa của tâm thức, nỗi sợ, quyền uy và khả năng quan sát chính mình. Freedom from the Known được xuất bản năm 1969. Tư tưởng của ông cần được khảo sát theo văn bản cụ thể, không nên tự động đồng nhất với Phật giáo, dù có những chủ đề có thể đem ra đối chiếu.

2.2. Dữ kiện về Phạm Công Thiện

Trong nghiên cứu Phạm Công Thiện, cần phân biệt ít nhất bốn loại tư liệu:

1. Tác phẩm do ông sáng tác: cho biết ông trực tiếp trình bày và phát triển những vấn đề nào.
2. Tác phẩm do ông dịch: cho biết có một hoạt động chuyển ngữ và tiếp nhận, nhưng chưa tự nó chứng minh ông đồng ý với toàn bộ tư tưởng của tác giả được dịch.
3. Lời tự thuật, lời giới thiệu và hồi ức: có thể giúp xác định con đường tiếp xúc, nhưng cần đối chiếu với tài liệu khác khi đưa ra kết luận về niên đại hoặc mức độ ảnh hưởng.
4. Nghiên cứu thứ cấp: giúp định vị ông trong bối cảnh trí thức, nhưng nhận định của nhà nghiên cứu cũng phải được kiểm tra bằng văn bản gốc.

Các thư mục về Phạm Công Thiện ghi nhận hoạt động sáng tác và dịch thuật liên quan đến nhiều tác giả phương Tây. Tuy nhiên, để khẳng định một bản dịch cụ thể, cần kiểm tra trang tên sách, năm xuất bản, tên người dịch và nội dung ấn bản. Đối với Nietzsche, Heidegger và Krishnamurti, chương này không coi sự hiện diện của tên tuổi trong môi trường trí thức đương thời là bằng chứng đủ để xác nhận ảnh hưởng trực tiếp.

Giới hạn dữ kiện: Chương chưa lập được bảng đối chiếu đầy đủ giữa từng đoạn văn của Phạm Công Thiện với nguyên tác của cả ba tác giả. Vì vậy, các nhận định dưới đây là phân tích khái niệm và giả thuyết nghiên cứu, không phải kết luận cuối cùng về quan hệ ảnh hưởng.

3. Khung ảnh hưởng ba tầng

Để tránh dùng khái niệm “ảnh hưởng” quá rộng, chương này phân chia thành ba tầng. Ba tầng không nhất thiết loại trừ nhau; một tác giả có thể chịu ảnh hưởng ở tầng tiếp xúc mà chưa cho thấy sự chuyển hóa ở tầng lập luận.

Tầng 1: Tiếp xúc và tiếp nhận

Đây là tầng xác định Phạm Công Thiện có khả năng tiếp cận tác giả qua sách gốc, bản dịch, bài giới thiệu, giảng dạy, trao đổi trí thức hoặc những trung gian khác.

Câu hỏi nghiên cứu:

• Có bằng chứng thư mục nào xác nhận ông đã dịch, trích dẫn hoặc thảo luận tác giả?
• Bản sách xuất hiện trước hay sau tác phẩm của ông đang được khảo sát?
• Ông tiếp xúc với nguyên tác hay thông qua bản dịch?
• Có thể xác định bản dịch hoặc ấn bản cụ thể hay không?

Tiêu chí chứng cứ: trang tên sách, lời tựa, ghi chú, trích dẫn có thể xác minh, thư từ, bài viết cùng thời và các tài liệu lưu trữ.

Giới hạn: Tiếp xúc không đồng nghĩa với đồng thuận; dịch thuật không tự động chứng minh rằng người dịch đã biến toàn bộ nội dung thành lập trường cá nhân.

Tầng 2: Tiếp nhận và diễn giải

Ở tầng này, vấn đề không còn chỉ là Phạm Công Thiện đã đọc tác giả nào, mà là ông hiểu, lựa chọn, chuyển dịch và sử dụng các khái niệm ra sao.

Câu hỏi nghiên cứu:

• Ông có giữ nguyên ý nghĩa của khái niệm trong ngữ cảnh ban đầu không?
• Ông nhấn mạnh khía cạnh nào và bỏ qua hoặc phê phán khía cạnh nào?
• Một khái niệm có thay đổi nghĩa khi đi vào văn bản của ông không?
• Ông có phân biệt lời của tác giả nguồn với nhận định của chính mình không?

Tiêu chí chứng cứ: đối chiếu đoạn văn gốc, bản dịch, trích dẫn và phần bình luận của Phạm Công Thiện; xem xét thuật ngữ, ngữ cảnh và chức năng lập luận.

Giới hạn: Một cách diễn giải khác nguyên tác chưa chắc là sai. Nó có thể là sáng tạo hoặc chuyển hóa, nhưng cần chỉ ra sự khác biệt và giải thích hệ quả của sự thay đổi.

Tầng 3: Chuyển hóa thành cấu trúc tư tưởng riêng

Đây là tầng có yêu cầu chứng minh cao nhất. Một ảnh hưởng chỉ có thể được xem là đã chuyển hóa sâu khi nó tham gia vào cách tác giả đặt vấn đề, tổ chức lập luận và đưa ra kết luận của chính mình.

Câu hỏi nghiên cứu:

• Phạm Công Thiện có phát triển một vấn đề vượt khỏi cách đặt vấn đề của tác giả nguồn không?
• Ông có kết hợp các nguồn tư tưởng theo một cấu trúc mới không?
• Có thể xác định sự thay đổi trong lập trường của ông qua các giai đoạn sáng tác không?
• Ông có đưa ra lý do riêng, phản biện nguồn tiếp nhận hoặc giải quyết một vấn đề mà nguồn ấy để ngỏ không?

Tiêu chí chứng cứ: chuỗi văn bản theo thời gian, sự biến đổi có thể chỉ ra của khái niệm, lập luận riêng, cách xử lý phản đề và đối chiếu với tác phẩm nguồn.

Giới hạn: Tính độc lập không có nghĩa là hoàn toàn không chịu ảnh hưởng. Ngược lại, một cách diễn đạt độc đáo hoặc khó hiểu cũng không tự nó chứng minh sự chuyển hóa tư tưởng.

Tóm lại, ba tầng có thể được diễn đạt ngắn gọn như sau:

• Tầng 1: Có tiếp xúc hay không?
• Tầng 2: Đã diễn giải và sử dụng như thế nào?
• Tầng 3: Đã biến đổi thành tư tưởng riêng đến mức nào?

Khung này giúp tránh hai kết luận cực đoan: coi mọi điểm tương đồng là bằng chứng phụ thuộc, hoặc coi mọi khác biệt trong cách diễn đạt là bằng chứng độc lập.

4. Nietzsche: Phê phán giá trị và nguy cơ của phủ định

4.1. Nội dung tư tưởng cần phân biệt

Nietzsche không chỉ kêu gọi nổi loạn chống lại những quy tắc cũ. Phê phán của ông nhắm vào nguồn gốc, chức năng và hệ quả của các giá trị, đồng thời đặt ra vấn đề con người có thể sống như thế nào sau khi những nền tảng truyền thống mất đi sức thuyết phục.

Một điểm quan trọng là phải phân biệt việc truy nguyên một giá trị với việc bác bỏ giá trị ấy. Giải thích được nguồn gốc lịch sử hoặc tâm lý của một niềm tin không tự động chứng minh niềm tin đó sai. Muốn đánh giá nó, còn phải xem xét nội dung, hệ quả và những lý do có thể bảo vệ hoặc phản bác nó.

4.2. Đối thoại rút gọn

Người viết: Nếu phá bỏ một hệ giá trị, điều gì ngăn con người rơi vào hư vô hoặc tôn thờ quyền lực?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Có lẽ trước hết phải nhận ra những giá trị nào đã trở thành thần tượng và khiến con người không còn tự suy xét.

Người viết: Nhưng nhận diện thần tượng chưa đủ. Cần phân biệt việc vạch trần một giá trị giả tạo với việc chứng minh một giá trị khác đáng được lựa chọn hơn.

Đây là đối thoại giả định, không phải lời trích dẫn của Phạm Công Thiện.

4.3. Phân tích đối với Phạm Công Thiện

Khi đọc Phạm Công Thiện qua Nietzsche, cần tránh đồng nhất sự quyết liệt trong văn phong với một lập trường triết học đã được chứng minh. Ba vấn đề phải được khảo sát riêng:

Thứ nhất, đối tượng bị phê phán là gì: một thiết chế, một truyền thống, một kiểu đạo đức hay một phương pháp tư duy? Không xác định rõ đối tượng thì không thể đánh giá độ chính xác của sự phê phán.

Thứ hai, sự phủ định được thực hiện bằng cách nào: bằng lập luận, phân tích lịch sử, nghịch lý, hình ảnh văn chương hay sự tuyên bố? Mỗi cách có chức năng khác nhau và cần tiêu chuẩn đánh giá tương ứng.

Thứ ba, sau phủ định còn lại điều gì? Một tác phẩm không nhất thiết phải xây dựng hệ thống mới, nhưng cần được đọc để xác định liệu sự phủ định mở ra câu hỏi mới, thay đổi cách nhìn hay chỉ tạo ra cảm giác giải phóng.

Giả thuyết cần kiểm chứng: Nietzsche có thể là một đối chiếu hữu ích để khảo sát tinh thần chống giáo điều và vấn đề tự do tư tưởng trong Phạm Công Thiện. Tuy nhiên, chưa thể kết luận những đặc điểm ấy bắt nguồn trực tiếp từ Nietzsche nếu chưa tìm được chuỗi chứng cứ văn bản.

5. Heidegger: Hiện hữu, ngôn ngữ và tiêu chuẩn của chiều sâu

5.1. Nội dung tư tưởng cần phân biệt

Heidegger đặt lại câu hỏi về hữu thể thay vì chỉ tập trung giải quyết những vấn đề riêng lẻ của đạo đức hoặc tâm lý. Trong Hữu thể và thời gian, phân tích Dasein gắn với việc con người đã luôn ở trong một thế giới có ý nghĩa, có quan hệ với người khác và phải đối diện với tính hữu hạn của đời sống.

Vì vậy, không thể rút gọn Heidegger thành lời khuyên hãy sống thật với bản thân. Những khái niệm của ông nằm trong một cấu trúc triết học cần được tái dựng đầy đủ hơn.

5.2. Đối thoại rút gọn

Người viết: Khi một văn bản trở nên khó hiểu, làm thế nào phân biệt sự phức tạp thực sự với sự mơ hồ?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Có những vấn đề đòi hỏi ngôn ngữ phải thay đổi, bởi những khái niệm quen thuộc không còn đủ sức diễn đạt chúng.

Người viết: Đúng, nhưng ngôn ngữ mới phải giúp ta nhìn thấy điều gì trước đó chưa thấy. Sự khó hiểu tự nó không phải bằng chứng của chiều sâu.

5.3. Phân tích đối với Phạm Công Thiện

Trong trường hợp Phạm Công Thiện, cần tách ba vấn đề thường bị nhập làm một.

Một là, tiếp nhận thuật ngữ. Việc sử dụng các từ như hiện hữu, hữu thể, hư vô hoặc tính hữu hạn chưa chứng minh rằng tác giả tiếp nhận đầy đủ cấu trúc triết học của Heidegger. Cần xác định mỗi từ được dùng trong nghĩa nào và có tương ứng với khái niệm trong nguyên tác hay không.

Hai là, tiếp nhận vấn đề. Một tác giả có thể không sử dụng đúng nguyên văn thuật ngữ nhưng vẫn tiếp nhận sâu một câu hỏi triết học. Ngược lại, việc trích dẫn chính xác một thuật ngữ chưa chắc đã tạo ra sự hiểu biết sâu về vấn đề mà thuật ngữ ấy tham gia giải quyết.

Ba là, chuyển hóa vấn đề. Nếu Phạm Công Thiện đặt câu hỏi về hiện hữu trong quan hệ với Thiền, khủng hoảng tinh thần hoặc kinh nghiệm ngôn ngữ, cần xem sự kết hợp ấy làm sáng tỏ điều gì. Không thể mặc nhiên cho rằng việc ghép hai truyền thống tạo ra một tổng hợp triết học mới; cũng không thể mặc nhiên cho rằng mọi kết hợp đều làm sai lệch nguyên tác.

Giả thuyết cần kiểm chứng: Heidegger có thể cung cấp một đối chiếu quan trọng để nghiên cứu cách Phạm Công Thiện đặt vấn đề về hiện hữu và giới hạn ngôn ngữ. Mức độ ảnh hưởng trực tiếp phải được xác định qua văn bản, bản dịch và niên đại, thay vì chỉ dựa vào sự tương đồng về giọng điệu triết học.

6. Krishnamurti: Tự do khỏi điều kiện hóa và nghịch lý quyền uy

6.1. Nội dung tư tưởng cần phân biệt

Krishnamurti thường chất vấn sự lệ thuộc vào quyền uy tinh thần, các khuôn mẫu tư tưởng và những phản ứng tâm lý được hình thành từ quá khứ. Ông nhấn mạnh việc quan sát tâm thức và đặt vấn đề về khả năng tự do khỏi những cơ chế điều kiện hóa.

Tuy nhiên, không nên đồng nhất việc quan sát tâm thức với toàn bộ giáo lý Phật giáo về vô ngã, duyên khởi hoặc giải thoát. Những điểm tương đồng có thể mở ra đối thoại, nhưng các khái niệm và hệ thống tư tưởng vẫn cần được phân biệt.

6.2. Đối thoại rút gọn

Người viết: Nếu một người tin rằng Krishnamurti là người duy nhất hiểu được tự do, lời dạy chống quyền uy có thể trở thành quyền uy mới hay không?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Điều đó cho thấy lời dạy và cách người nghe tiếp nhận lời dạy không phải lúc nào cũng giống nhau.

Người viết: Vậy cần phân biệt lời tuyên bố về tự do với năng lực tự xem xét thực sự của người tiếp nhận.

6.3. Phân tích đối với Phạm Công Thiện

Có ba tiêu chí để khảo sát quan hệ giữa tư tưởng Krishnamurti và Phạm Công Thiện.

Thứ nhất, vấn đề chung: hai bên có cùng chất vấn một hình thức lệ thuộc tâm lý hoặc quyền uy trí thức hay không?

Thứ hai, cách giải quyết khác nhau: Phạm Công Thiện có tiếp nhận phương pháp quan sát của Krishnamurti, diễn giải lại nó bằng ngôn ngữ riêng, hay chỉ cùng sử dụng một số chủ đề phổ biến trong tư tưởng hiện đại?

Thứ ba, hệ quả đối với quan niệm tự do: sự tự do được trình bày như một kinh nghiệm tâm thức, một phương pháp nhận thức, một lập trường triết học hay một nguyên tắc ứng xử? Các tầng này có liên hệ nhưng không đồng nhất.

Giả thuyết cần kiểm chứng: Krishnamurti có thể là một đối chiếu có ích khi khảo sát cách Phạm Công Thiện bàn về tâm thức, điều kiện hóa và sự lệ thuộc. Chưa đủ căn cứ để khẳng định một quan hệ ảnh hưởng trực tiếp hoặc cho rằng hai người cùng chia sẻ một hệ thống tư tưởng.

7. So sánh ba tác giả: Không đồng nhất những điểm giao nhau

Có thể tóm lược ba hướng tư tưởng như sau:

Tiêu chí	Nietzsche	Heidegger	Krishnamurti
Vấn đề nổi bật	Nguồn gốc và giá trị của các chuẩn mực	Ý nghĩa của hữu thể và hiện hữu	Sự điều kiện hóa và tự do của tâm thức
Đối tượng chất vấn	Đạo đức, tôn giáo, những giá trị được xem là hiển nhiên	Những cách hiểu quen thuộc về hữu thể	Quyền uy tâm lý và các khuôn mẫu tư tưởng
Trọng tâm phân tích	Phê phán và tái định giá	Phân tích hiện hữu và cấu trúc của câu hỏi về hữu thể	Quan sát tâm thức và chất vấn sự lệ thuộc
Nguy cơ khi đọc giản lược	Biến phê phán thành phủ định mọi giá trị	Biến triết học thành ngôn ngữ bí hiểm	Biến tự do khỏi quyền uy thành một giáo điều mới

Bảng trên là công cụ định hướng, không phải bản tóm tắt đầy đủ tư tưởng của ba tác giả. Nó cho thấy vì sao không thể gom cả ba vào một nhãn chung như “triết học giải phóng”. Mỗi người đặt ra những câu hỏi khác nhau và cần được đọc trong cấu trúc lập luận riêng.

Đối với Phạm Công Thiện, nhiệm vụ nghiên cứu không phải tìm xem ông giống ai nhất, mà là xác định ông đã lựa chọn những câu hỏi nào, tiếp nhận chúng qua nguồn nào và phát triển chúng ra sao.

8. Phân biệt kết quả đã có với giả thuyết nghiên cứu

Để tránh biến diễn giải thành dữ kiện, các kết luận của chương cần được phân loại như sau.

Dữ kiện có thể xác lập từ lịch sử tư tưởng: Nietzsche, Heidegger và Krishnamurti có những tác phẩm đặt ra các vấn đề về giá trị, hiện hữu và sự điều kiện hóa của tâm thức. Các tác phẩm này có thể được dùng làm nguồn đối chiếu triết học, miễn là xác định đúng văn bản và khái niệm.

Nhận định diễn giải: Ba tác giả cung cấp ba hướng phân tích khác nhau để đọc các chủ đề nổi bật trong văn chương và tư tưởng hiện đại. Đây là cách tổ chức nghiên cứu của chương, không phải một dữ kiện lịch sử về quá trình hình thành tư tưởng Phạm Công Thiện.

Giả thuyết nghiên cứu: Những vấn đề về chống giáo điều, giới hạn ngôn ngữ và tự do tâm thức trong Phạm Công Thiện có thể có quan hệ với các truyền thống tư tưởng nói trên. Giả thuyết chỉ được nâng lên thành kết luận khi có bằng chứng về tiếp xúc, diễn giải và chuyển hóa.

Điều chưa được xác lập: Mức độ ảnh hưởng trực tiếp của từng tác giả; thời điểm và con đường tiếp nhận cụ thể; những khái niệm nào được chuyển hóa; và liệu sự chuyển hóa có tạo thành một cấu trúc tư tưởng riêng hay không.

Sự phân loại này không làm suy yếu nghiên cứu. Nó giúp người đọc biết chính xác điều gì đang được khẳng định, điều gì đang được giải thích và điều gì còn cần chứng minh.

9. Kết luận: Độc lập tư tưởng là một kết quả cần chứng minh

Nietzsche, Heidegger và Krishnamurti không thể được dùng như ba chiếc chìa khóa vạn năng để giải thích Phạm Công Thiện. Họ là ba đối tượng đối chiếu có thể giúp làm rõ những câu hỏi khác nhau, nhưng quan hệ giữa họ và Phạm Công Thiện phải được khảo sát qua văn bản cụ thể.

Khung ảnh hưởng ba tầng cho phép phân biệt việc tiếp xúc với một tư tưởng, việc diễn giải tư tưởng ấy và việc chuyển hóa nó thành lập luận riêng. Chỉ tầng thứ ba mới trực tiếp đặt ra câu hỏi về mức độ sáng tạo và độc lập tư tưởng; ngay cả ở tầng này, kết luận vẫn phải dựa trên chứng cứ.

Một tác phẩm có thể giàu sức gợi văn chương mà chưa đưa ra lập luận triết học đủ sức thuyết phục. Một tác giả có thể tiếp nhận sâu một nguồn tư tưởng mà không nhất thiết đồng ý với nó. Một sự tương đồng có thể xuất phát từ ảnh hưởng trực tiếp, từ môi trường trí thức chung hoặc từ việc nhiều người độc lập cùng đối diện với một vấn đề.

Vì vậy, không nên tôn vinh Phạm Công Thiện bằng cách khẳng định trước tính độc lập của ông. Cũng không nên hạ thấp ông chỉ vì tìm thấy những điểm gần gũi với các tác giả khác. Cách đọc nghiêm túc hơn là xác định từng mối quan hệ, phân tích từng văn bản và chấp nhận rằng kết quả có thể khác nhau giữa các tác phẩm.

Độc lập tư tưởng không phải một danh hiệu được trao trước khi nghiên cứu. Đó là kết luận phải được chứng minh bằng cách một người tiếp nhận, chất vấn và chuyển hóa những gì mình đã học.

Tài liệu tham khảo định hướng

1. Nietzsche, Friedrich. On the Genealogy of Morality. Công trình xuất bản năm 1887; cần ghi rõ bản dịch được sử dụng khi trích dẫn.
2. Heidegger, Martin. Being and Time. Bản dịch Joan Stambaugh, hiệu đính Dennis J. Schmidt, SUNY Press, 2010.
3. Krishnamurti, Jiddu. Freedom from the Known. Harper & Row, 1969.
4. Phạm Công Thiện. Ý thức mới trong văn nghệ và triết học. Cần xác minh năm và ấn bản qua bản sách cụ thể.
5. Phạm Công Thiện. Hố thẳm của tư tưởng. Cần xác minh ấn bản và nội dung trích dẫn.
6. Các thư mục tác phẩm và dịch phẩm của Phạm Công Thiện; cần đối chiếu thông tin thư mục với bản in thực tế trước khi dùng để xác lập ảnh hưởng.

Ghi chú: Các đoạn đối thoại trong chương là đối thoại giả định nhằm làm rõ vấn đề tranh luận, không phải lời trích nguyên văn của Phạm Công Thiện. Chương này chưa khẳng định mức độ ảnh hưởng trực tiếp của Nietzsche, Heidegger hoặc Krishnamurti khi chưa có đối chiếu văn bản đủ sức chứng minh.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN