18:02
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ
Một chính khách dân sự giữa những cuộc chuyển giao quyền lực của miền Nam Việt Nam
CHƯƠNG 2
NGUYỄN NGỌC THƠ TRONG NỀN HÀNH CHÍNH THUỘC ĐỊA
Một công chức người Việt trong bộ máy cai trị của Pháp: quyền hạn, cơ hội thăng tiến và giới hạn chính trị
1. Luận đề trung tâm
Năm 1930, Nguyễn Ngọc Thơ bước vào con đường hành chính trong một xã hội mà quyền lực nhà nước không thuộc về người Việt. Ông được đào tạo trong nền giáo dục Pháp, trưởng thành trong môi trường xã hội Nam Kỳ và lựa chọn con đường công chức để tiến thân.
Đây là một lựa chọn nghề nghiệp có ý nghĩa đối với cá nhân ông, nhưng cũng phản ánh một hiện tượng rộng hơn trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX: sự hình thành một tầng lớp viên chức bản xứ được đào tạo theo phương pháp hành chính phương Tây, tham gia vận hành bộ máy thuộc địa nhưng không nắm quyền quyết định tối cao.
Muốn hiểu Nguyễn Ngọc Thơ, cần đặt ông vào chính cấu trúc ấy.
Không thể chỉ nhìn ông như một người Việt có học thức được làm việc trong chính quyền Pháp. Cũng không thể mặc nhiên xem mọi công chức người Việt thời thuộc địa đều là những người có cùng động cơ chính trị. Có người tìm kiếm con đường tiến thân, có người muốn cải thiện đời sống cộng đồng, có người chấp nhận hợp tác vì hoàn cảnh, cũng có người tham gia bộ máy với những tính toán chính trị riêng.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, tư liệu hiện có cho phép xác định ông bắt đầu sự nghiệp hành chính vào năm 1930. Tuy nhiên, để hiểu đầy đủ vị trí của ông trong bộ máy thuộc địa, cần làm rõ ba vấn đề:
Thứ nhất, nền hành chính Pháp tại Nam Kỳ được tổ chức như thế nào và người Việt có thể giữ những vị trí gì?
Thứ hai, một công chức người Việt có quyền hạn thực tế đến đâu, đặc biệt khi phải làm việc dưới sự giám sát của các viên chức Pháp?
Thứ ba, việc phục vụ trong bộ máy thuộc địa đã tạo ra những năng lực, quan hệ và giới hạn nào đối với con đường chính trị về sau của Nguyễn Ngọc Thơ?
Luận đề của chương này là: nền hành chính thuộc địa vừa tạo ra cơ hội nghề nghiệp cho một bộ phận người Việt có học thức, vừa đặt họ trong một hệ thống quyền lực mà quyền quyết định cuối cùng vẫn nằm trong tay người Pháp. Nguyễn Ngọc Thơ trưởng thành trong mâu thuẫn ấy.
2. Nam Kỳ: một thuộc địa trực trị và cấu trúc quyền lực của Pháp
Trong thời kỳ Pháp cai trị, Việt Nam không được tổ chức thành một đơn vị hành chính thống nhất theo cùng một chế độ.
Nam Kỳ là thuộc địa trực trị của Pháp. Trung Kỳ và Bắc Kỳ nằm trong những cơ chế bảo hộ với hình thức tổ chức khác nhau. Trên phạm vi Đông Dương, quyền lực tối cao thuộc về Toàn quyền Đông Dương, đại diện cho chính quyền Pháp và chịu sự chỉ đạo của Bộ Thuộc địa tại Paris.
Nam Kỳ có vị trí đặc biệt trong cấu trúc ấy.
Sau khi Pháp chiếm các tỉnh Nam Kỳ và từng bước hoàn thiện bộ máy cai trị, vùng đất này được tổ chức theo mô hình hành chính thuộc địa. Chính quyền Pháp kiểm soát các lĩnh vực quan trọng như an ninh, thuế khóa, tư pháp, đất đai, thương mại và ngân sách.
Ở cấp địa phương, bộ máy hành chính được tổ chức từ cấp tỉnh xuống các đơn vị hành chính nhỏ hơn. Những viên chức Pháp giữ các vị trí chỉ huy và giám sát quan trọng. Công chức người Việt tham gia vào các công việc hành chính, chuyên môn và quản lý địa phương, nhưng hoạt động trong một hệ thống phân cấp do người Pháp kiểm soát.
Điều này tạo ra một đặc điểm căn bản: người Việt có thể tham gia quản lý xã hội nhưng không có quyền quyết định độc lập đối với cấu trúc quyền lực thuộc địa.
Cần phân biệt giữa việc người Việt tham gia bộ máy hành chính và việc người Việt nắm quyền cai trị.
Một công chức người Việt có thể được giao xử lý hồ sơ, quản lý nhân sự cấp dưới, giải quyết công việc địa phương hoặc thực hiện những nhiệm vụ hành chính được phân công. Nhưng các vấn đề quan trọng liên quan đến ngân sách, an ninh, chính sách thuộc địa và quyền lực chính trị vẫn chịu sự chi phối của cấp trên trong hệ thống Pháp.
Bởi vậy, nền hành chính thuộc địa không đơn thuần là một bộ máy kỹ thuật. Nó là một thiết chế chính trị được thiết kế để duy trì quyền thống trị của một chính quyền nước ngoài.
Đây là điểm xuất phát cần thiết để hiểu vị trí của Nguyễn Ngọc Thơ.
3. Công chức người Việt: được sử dụng nhưng không bình đẳng
Bộ máy thuộc địa không thể chỉ dựa vào một số lượng nhỏ viên chức Pháp để quản lý toàn bộ dân cư Đông Dương.
Người Pháp cần những nhân viên bản xứ hiểu tiếng Việt, phong tục, quan hệ làng xã, địa hình, tập quán sản xuất và đời sống địa phương. Họ cần người có thể làm công việc thu thuế, lập sổ sách, phiên dịch, quản lý dân cư, thực hiện các quyết định hành chính và truyền đạt mệnh lệnh của cấp trên.
Vì vậy, một tầng lớp công chức người Việt dần hình thành và mở rộng.
Những người này có thể đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau: thư ký, thông ngôn, nhân viên chuyên môn, viên chức thuế vụ, nhân viên tư pháp, cảnh sát bản xứ và các chức vụ hành chính địa phương.
Một bộ phận có trình độ học vấn cao hơn có thể tiến lên những vị trí quản lý quan trọng trong hệ thống bản xứ.
Tuy nhiên, cơ hội thăng tiến không đồng nghĩa với bình đẳng.
Trong hệ thống thuộc địa, quốc tịch, nguồn gốc và vị trí pháp lý có ảnh hưởng trực tiếp đến con đường công chức. Người Pháp và người Việt không có cùng vị thế trong bộ máy. Ngay cả khi một viên chức Việt Nam có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm đáng kể, ông ta vẫn phải hoạt động trong hệ thống phân cấp mà người Pháp nắm quyền chỉ huy.
Sự bất bình đẳng ấy không chỉ thể hiện ở chức danh mà còn ở quyền quyết định, tiền lương, cơ hội thăng tiến và khả năng tiếp cận những vị trí cao nhất.
Nhà nghiên cứu Philippe M. F. Peycam, trong công trình The Birth of Vietnamese Political Journalism: Saigon, 1916–1930, đã phân tích sự hình thành tầng lớp viên chức người Việt tại Sài Gòn và Nam Kỳ. Ông cho thấy việc tham gia bộ máy hành chính thuộc địa từng là một con đường thăng tiến xã hội đối với người Việt có học thức. Tuy nhiên, phần lớn viên chức bản xứ vẫn bị giới hạn trong những vị trí cấp dưới hoặc trung gian.
Điều đó tạo ra một nghịch lý.
Người Việt được đào tạo để làm cho bộ máy thuộc địa vận hành hiệu quả hơn, nhưng chính họ không có quyền ngang bằng với người Pháp trong việc quyết định mục tiêu và phương hướng của bộ máy ấy.
Một người có thể trở thành viên chức có uy tín trong cộng đồng, nhưng vẫn không có quyền tham gia quyết định những vấn đề chính trị căn bản của quốc gia.
4. Con đường công chức và sự hình thành một tầng lớp mới ở Nam Bộ
Trước khi nền hành chính Pháp được thiết lập, xã hội Việt Nam có một tầng lớp quan lại được tuyển chọn chủ yếu thông qua hệ thống khoa cử Nho học.
Chế độ thuộc địa làm thay đổi căn bản con đường tiến thân ấy.
Ở Nam Kỳ, hệ thống khoa cử Nho học truyền thống đã bị loại bỏ sớm hơn so với Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Thay vào đó, giáo dục Pháp và các kỳ thi tuyển công chức mở ra những con đường nghề nghiệp mới.
Một người trẻ có điều kiện học hành, biết tiếng Pháp, nắm được kiến thức hành chính và vượt qua những kỳ thi cần thiết có thể bước vào bộ máy công quyền.
Đối với một bộ phận gia đình có tài sản, đây là con đường có sức hấp dẫn đáng kể.
Chức vụ công chức không chỉ mang lại thu nhập. Nó còn đem lại địa vị xã hội, quan hệ với chính quyền, khả năng tiếp cận thông tin và cơ hội mở rộng ảnh hưởng tại địa phương.
Trong một xã hội mà quyền lực hành chính có tác động trực tiếp đến đất đai, thuế khóa, kinh doanh và trật tự cộng đồng, vị trí trong bộ máy nhà nước có thể trở thành một nguồn lực xã hội quan trọng.
Tầng lớp viên chức người Việt vì vậy không hoàn toàn đồng nhất với giới trí thức độc lập, cũng không hoàn toàn đồng nhất với giới điền chủ.
Họ nằm ở vị trí giao thoa giữa giáo dục mới, quyền lực hành chính, kinh tế địa phương và trật tự thuộc địa.
Nguyễn Ngọc Thơ thuộc thế hệ trưởng thành trong môi trường chuyển đổi ấy.
Xuất thân gia đình có điều kiện kinh tế, được học trong hệ thống giáo dục Pháp và bắt đầu sự nghiệp hành chính năm 1930, ông có những điều kiện thuận lợi để gia nhập tầng lớp viên chức mới.
Tuy nhiên, cần tránh suy luận rằng xuất thân khá giả tự động bảo đảm cho ông một chức vụ cao, hoặc việc được tuyển vào bộ máy chứng minh ông có quan hệ đặc biệt với giới chức Pháp.
Muốn xác định điều đó phải có hồ sơ tuyển dụng, kết quả thi, quyết định bổ nhiệm, bảng lương và hồ sơ công tác của chính Nguyễn Ngọc Thơ.
Điều có thể khẳng định ở mức độ khái quát là ông bước vào một con đường nghề nghiệp mà giáo dục Pháp, năng lực hành chính và vị trí xã hội gia đình đều có thể tạo ra lợi thế.
5. Năm 1930: Nguyễn Ngọc Thơ bước vào bộ máy hành chính
Năm 1930 là mốc quan trọng trong tiểu sử Nguyễn Ngọc Thơ.
Theo những tài liệu tiểu sử được công bố, ông bắt đầu sự nghiệp công chức sau khi vượt qua kỳ thi tuyển vào ngạch hành chính, thường được các nguồn thứ cấp mô tả là ngạch Tri huyện.
Đây là thông tin cần được tiếp tục đối chiếu với hồ sơ nhân sự và quyết định bổ nhiệm gốc.
Trong hệ thống hành chính Việt Nam trước thời Pháp thuộc, Tri huyện là một chức quan quản lý địa phương. Nhưng khi đặt trong nền hành chính thuộc địa, không thể mặc nhiên xem chức danh được dịch là Tri huyện có đầy đủ quyền hạn giống chức quan Tri huyện trong chế độ quân chủ.
Tên gọi có thể được giữ lại hoặc sử dụng trong ngôn ngữ hành chính, nhưng cơ cấu quyền lực, cơ chế bổ nhiệm, quyền giám sát và trách nhiệm pháp lý đã thay đổi.
Vì vậy, khi nghiên cứu chức vụ đầu tiên của Nguyễn Ngọc Thơ, cần xác định chính xác:
- Tên chức danh bằng tiếng Pháp trong quyết định bổ nhiệm.
- Ngạch công chức mà ông được tuyển dụng.
- Cơ quan trực tiếp quản lý ông.
- Địa bàn công tác đầu tiên.
- Quyền hạn được giao.
- Cấp trên có quyền phê chuẩn hoặc hủy bỏ quyết định của ông.
Nếu không có những tài liệu này, việc gắn cho Nguyễn Ngọc Thơ một chức vụ cụ thể tại một địa bàn cụ thể có thể dẫn đến sai lệch.
Điều quan trọng hơn là nhận diện bản chất của bước chuyển năm 1930.
Nguyễn Ngọc Thơ đã bước từ môi trường giáo dục sang môi trường công vụ. Từ đây, ông không chỉ tiếp nhận kiến thức về xã hội mà còn phải làm việc bên trong một hệ thống có quy định, cấp bậc, trách nhiệm và quyền hạn cụ thể.
Đây là quá trình hình thành năng lực hành chính.
Nhưng năng lực hành chính ấy được hình thành trong một nhà nước thuộc địa, nơi mục tiêu của bộ máy không phải là thực hiện quyền tự quyết của người Việt.
6. Quyền hạn của một viên chức người Việt: quản lý công việc nhưng không quyết định chủ quyền
Để đánh giá đúng vị trí của Nguyễn Ngọc Thơ, cần phân biệt ba cấp độ quyền lực.
Cấp độ thứ nhất: quyền thực thi hành chính.
Một viên chức được giao nhiệm vụ có thể tổ chức nhân sự cấp dưới, giải quyết hồ sơ, thực hiện các quy định, quản lý một số công việc địa phương và báo cáo lên cấp trên.
Đây là quyền lực có tính thực tế. Những quyết định hành chính ở cấp địa phương có thể tác động trực tiếp đến đời sống người dân.
Cấp độ thứ hai: quyền quyết định trong phạm vi được ủy nhiệm.
Tùy chức vụ và quy định, một viên chức có thể được quyền xử lý một số vấn đề mà không cần xin ý kiến cấp trên trong từng trường hợp.
Tuy nhiên, quyền này vẫn nằm trong giới hạn của hệ thống. Cấp trên có thể kiểm tra, sửa đổi hoặc hủy bỏ quyết định theo thẩm quyền.
Cấp độ thứ ba: quyền hoạch định chính sách và xác lập quyền lực nhà nước.
Đây là cấp độ mà công chức người Việt bị giới hạn sâu sắc nhất.
Những vấn đề liên quan đến chủ quyền, quân sự, đối ngoại, ngân sách thuộc địa và định hướng chính trị tổng thể không nằm trong quyền quyết định độc lập của một viên chức bản xứ.
Sự phân biệt này rất quan trọng.
Không nên nói rằng công chức người Việt hoàn toàn không có quyền lực. Họ có quyền lực hành chính nhất định và có thể tác động đáng kể đến cuộc sống của người dân.
Nhưng cũng không nên nhầm lẫn quyền quản lý được giao với quyền làm chủ nhà nước.
Một viên chức có thể ký văn bản, điều hành cấp dưới và giải quyết những công việc quan trọng tại địa phương. Nhưng ông ta không vì thế mà có quyền quyết định bản chất của chế độ cai trị.
Đây là giới hạn cấu trúc của con đường công chức mà Nguyễn Ngọc Thơ đã lựa chọn.
7. Người công chức giữa hai trách nhiệm: cấp trên và dân chúng
Một công chức địa phương trong chế độ thuộc địa phải hoạt động giữa hai mối quan hệ.
Một mặt, ông ta chịu trách nhiệm trước hệ thống cấp trên. Ông phải thực hiện mệnh lệnh, báo cáo kết quả, bảo đảm các chỉ tiêu hành chính và tuân thủ quy định của bộ máy.
Mặt khác, ông ta trực tiếp tiếp xúc với người dân. Những quyết định về thuế khóa, đất đai, trật tự, giấy tờ và các thủ tục hành chính đều ảnh hưởng đến đời sống của cộng đồng.
Hai trách nhiệm này không phải lúc nào cũng thống nhất.
Một chính sách do cấp trên ban hành có thể gây khó khăn cho người dân địa phương. Một yêu cầu thu ngân sách có thể vượt quá khả năng của một bộ phận nông dân. Một quyết định hành chính có thể phù hợp với mục tiêu kiểm soát của chính quyền nhưng gây ra bất bình trong cộng đồng.
Khi đó, viên chức địa phương phải lựa chọn cách thực hiện.
Họ có thể thi hành mệnh lệnh một cách cứng nhắc. Họ cũng có thể vận dụng quyền hạn để giảm bớt những tác động tiêu cực trong phạm vi được phép. Nhưng họ không thể tùy ý thay đổi chính sách thuộc địa hoặc vượt qua giới hạn quyền lực được giao.
Đây là môi trường có thể hình thành hai kiểu hành xử khác nhau.
Một kiểu công chức coi việc làm vừa lòng cấp trên là mục tiêu hàng đầu. Họ ưu tiên thành tích, tuân thủ mệnh lệnh và bảo vệ vị trí của mình.
Một kiểu công chức khác cố gắng sử dụng quyền hạn được giao để giải quyết công việc thực tế, giảm bớt bất công và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân trong giới hạn có thể.
Không thể xác định Nguyễn Ngọc Thơ thuộc kiểu nào chỉ từ việc ông gia nhập bộ máy hành chính.
Muốn trả lời phải tìm hiểu những quyết định cụ thể, cách ông xử lý tranh chấp, quan hệ với dân chúng và đánh giá của những người từng làm việc dưới quyền hoặc tiếp xúc với ông.
Đây là khoảng trống tư liệu cần được nhận diện thay vì lấp đầy bằng những suy đoán về tính cách.
8. Hành chính thuộc địa và mặt trái của quyền lực công
Một trong những đặc điểm quan trọng của nền hành chính thuộc địa là sự kết hợp giữa quản lý xã hội và khai thác thuộc địa.
Bộ máy hành chính không chỉ tổ chức trường học, giao thông, y tế hay các hoạt động công cộng. Nó còn thực hiện việc thu thuế, quản lý đất đai, kiểm soát lao động, bảo đảm trật tự và tạo điều kiện cho hoạt động kinh tế phục vụ lợi ích của chính quyền thuộc địa.
Đối với Nam Kỳ, đất đai và nông nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng.
Sự phát triển của kinh tế lúa gạo, hệ thống kênh đào, giao thông thủy và hoạt động xuất khẩu đã làm thay đổi sâu sắc đời sống đồng bằng sông Cửu Long. Đồng thời, quá trình mở rộng kinh tế hàng hóa cũng gắn với sự tập trung đất đai, quan hệ điền chủ – tá điền và những bất bình đẳng trong sở hữu ruộng đất.
Chính quyền thuộc địa cần một bộ máy có khả năng quản lý những quan hệ kinh tế và xã hội ấy.
Công chức địa phương vì vậy không chỉ làm công việc giấy tờ. Họ có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong việc thực hiện những chính sách ảnh hưởng trực tiếp đến người nông dân và giới sở hữu đất đai.
Đây là một điểm cần lưu ý khi nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ.
Ông xuất thân từ một gia đình điền chủ ở Nam Bộ và bước vào bộ máy hành chính thuộc địa. Hai vị trí xã hội ấy có thể tạo ra những mối liên hệ giữa lợi ích kinh tế, quan hệ địa phương và quyền lực hành chính.
Nhưng không thể chỉ từ xuất thân điền chủ mà kết luận ông luôn bảo vệ giới điền chủ; cũng không thể chỉ từ chức vụ công chức mà kết luận ông đại diện cho lợi ích của chính quyền Pháp trong mọi vấn đề.
Cần nghiên cứu những hành động cụ thể của ông đối với đất đai, thuế khóa, nông nghiệp và quan hệ giữa chính quyền với người dân.
Một câu hỏi quan trọng được đặt ra: Khi một viên chức vừa thuộc tầng lớp có tài sản, vừa tham gia bộ máy quản lý xã hội, ông có thể giữ được sự độc lập trong việc xử lý những vấn đề liên quan đến lợi ích của chính tầng lớp mình hay không?
Đây là câu hỏi về xung đột lợi ích, không chỉ đối với Nguyễn Ngọc Thơ mà đối với mọi nền hành chính.
9. Cơ hội thăng tiến và cái giá của sự thích ứng
Nền hành chính thuộc địa tạo ra một con đường thăng tiến mới cho một bộ phận người Việt.
Một công chức có năng lực có thể tích lũy kinh nghiệm, mở rộng quan hệ, hiểu rõ cơ chế vận hành của nhà nước và tiến lên những vị trí cao hơn.
Nhưng con đường ấy cũng có những điều kiện.
Người công chức phải chấp nhận hoạt động trong hệ thống quyền lực thuộc địa. Họ phải tuân thủ cơ chế bổ nhiệm, đánh giá và giám sát của chính quyền Pháp. Khả năng thăng tiến của họ phụ thuộc không chỉ vào năng lực chuyên môn mà còn vào sự tin cậy của cấp trên và những điều kiện chính trị của từng thời kỳ.
Đây là mối quan hệ phức tạp giữa năng lực và sự thích ứng.
Một người có năng lực nhưng không được cấp trên tin cậy có thể khó thăng tiến. Một người biết thích ứng với hệ thống có thể tiến xa hơn, nhưng sự thăng tiến không tự động chứng minh người đó có tư tưởng độc lập hoặc có khả năng cải cách.
Ngược lại, cũng không thể cho rằng mọi người tiếp tục làm việc trong bộ máy thuộc địa đều thiếu lòng yêu nước.
Trong hoàn cảnh không có một nhà nước độc lập do người Việt làm chủ, lựa chọn nghề nghiệp của mỗi cá nhân có thể xuất phát từ nhiều động cơ và hoàn cảnh khác nhau.
Vấn đề lịch sử không phải là phán xét tất cả bằng một tiêu chuẩn đạo đức giản đơn. Vấn đề là xác định họ đã làm gì, có quyền hạn gì, phục vụ mục tiêu nào và đã sử dụng quyền lực được giao ra sao.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, năm 1930 chỉ đánh dấu sự khởi đầu của một quá trình tích lũy kinh nghiệm. Những vị trí ông đảm nhiệm sau đó, đặc biệt trong giai đoạn chiến tranh và chuyển giao chính quyền, sẽ cho phép đánh giá rõ hơn năng lực và lựa chọn chính trị của ông.
10. Từ công chức thuộc địa đến năng lực quản trị quốc gia
Có một điểm đáng chú ý trong lịch sử nhiều quốc gia từng trải qua chế độ thuộc địa: sau khi giành được độc lập, họ thường phải sử dụng lại một bộ phận viên chức đã được đào tạo trong bộ máy cũ.
Lý do rất thực tế.
Một quốc gia mới không thể ngay lập tức xây dựng từ đầu toàn bộ hệ thống hành chính. Nó cần người biết lập ngân sách, quản lý thuế, điều hành địa phương, tổ chức hồ sơ, quản lý nhân sự, vận hành giao thông và thực hiện những công việc chuyên môn.
Những người từng làm việc trong nền hành chính thuộc địa có thể cung cấp những năng lực ấy.
Nhưng việc kế thừa đội ngũ không đồng nghĩa với việc kế thừa nguyên trạng mục tiêu và phương thức cai trị.
Một nhà nước độc lập cần đặt lại câu hỏi: bộ máy hành chính tồn tại để phục vụ ai?
Nếu chỉ thay đổi người đứng đầu mà giữ nguyên cách sử dụng quyền lực, tình trạng quan liêu và lạm quyền có thể tiếp tục tồn tại.
Nếu loại bỏ toàn bộ kinh nghiệm của bộ máy cũ mà không có đội ngũ thay thế, nhà nước có thể rơi vào tình trạng thiếu năng lực quản trị.
Bài toán đúng đắn là kế thừa năng lực chuyên môn, đồng thời thay đổi nền tảng chính danh, mục tiêu phục vụ và cơ chế kiểm soát quyền lực.
Nguyễn Ngọc Thơ là một trường hợp đáng khảo sát trong quá trình chuyển tiếp ấy.
Ông bước vào bộ máy thuộc địa năm 1930, tiếp tục hoạt động trong những biến động của thập niên 1940 và sau đó tham gia các chính quyền Việt Nam khác nhau.
Những kinh nghiệm tích lũy trong nền hành chính Pháp có thể đã tạo cho ông hiểu biết về tổ chức nhà nước và phương pháp điều hành. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng của những kinh nghiệm ấy đối với phong cách quản trị của ông về sau cần được chứng minh bằng hồ sơ công tác và những quyết định cụ thể.
Không nên mặc nhiên xem kinh nghiệm trong bộ máy thuộc địa là nền tảng đầy đủ cho năng lực kiến tạo quốc gia.
11. Phản đề: Làm việc trong bộ máy thuộc địa có đồng nghĩa với cộng tác chính trị?
Đây là một vấn đề nhạy cảm nhưng không thể né tránh.
Trong lịch sử Việt Nam hiện đại, những người làm việc trong bộ máy Pháp từng bị đánh giá rất khác nhau. Có người bị xem là cộng tác với chính quyền thuộc địa; có người được nhìn nhận như những viên chức chuyên môn chỉ tìm cách duy trì cuộc sống và công việc; có người thay đổi lập trường theo tình hình chính trị.
Nếu chỉ dựa vào chức danh công chức, không thể xác định đầy đủ động cơ và trách nhiệm chính trị của một cá nhân.
Cần phân biệt ít nhất bốn trường hợp.
Một là, công chức chuyên môn.
Người làm những công việc kỹ thuật, hành chính hoặc chuyên môn, không trực tiếp tham gia hoạch định chính sách chính trị.
Hai là, viên chức quản lý.
Người có quyền tổ chức và điều hành một bộ phận của bộ máy, có khả năng tác động đến đời sống người dân và phải chịu trách nhiệm về cách sử dụng quyền hạn.
Ba là, nhân vật chính trị cộng tác với chế độ.
Người không chỉ làm công việc chuyên môn mà còn tham gia bảo vệ, củng cố hoặc đại diện cho tính chính danh của chính quyền thuộc địa.
Bốn là, người sử dụng vị trí trong bộ máy để theo đuổi những mục tiêu chính trị riêng.
Đây là trường hợp cần có chứng cứ cụ thể về hành động, quan hệ và mục tiêu của cá nhân.
Những loại hình này có thể giao thoa, không phải lúc nào cũng tách biệt tuyệt đối.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, việc ông bắt đầu sự nghiệp hành chính năm 1930 là dữ kiện quan trọng. Nhưng chỉ riêng dữ kiện ấy chưa đủ để kết luận ông thuộc nhóm nào về phương diện chính trị.
Muốn đánh giá công bằng, phải xem xét ông đã đảm nhiệm những chức vụ gì, tham gia những hoạt động nào, có liên quan đến các quyết định chính trị quan trọng hay không và đã hành xử ra sao trong những biến cố của thập niên 1940.
Lịch sử cần sự phân biệt ấy.
Không nên biến chức vụ công chức thành một bản án chính trị tự động. Nhưng cũng không thể dùng lý do chuyên môn để miễn trừ trách nhiệm đối với những hành động có tác động đến quyền lợi và sinh mạng của người dân.
12. Đối thoại Hưng Quốc: Công chức phục vụ nhà nước hay phục vụ quốc gia?
Người nghiên cứu: Thưa ông Nguyễn Ngọc Thơ, ông bắt đầu sự nghiệp hành chính trong bộ máy của Pháp. Khi ấy, ông nghĩ thế nào về công việc của một công chức người Việt?
Nguyễn Ngọc Thơ: Một người bước vào công vụ trước hết phải học cách tổ chức công việc, hiểu luật lệ và thực hiện trách nhiệm được giao. Nhưng hoàn cảnh chính trị lúc ấy không giống một quốc gia độc lập.
Người nghiên cứu: Nếu một công chức làm việc tốt nhưng bộ máy mà ông phục vụ lại không do dân tộc mình làm chủ, thì thành tích hành chính ấy có ý nghĩa như thế nào?
Nguyễn Ngọc Thơ: Công việc hành chính có thể giúp duy trì đời sống xã hội. Nhưng quyền lực của người làm công vụ bị giới hạn bởi cơ cấu chính quyền mà họ đang phục vụ.
Người nghiên cứu: Vậy người công chức có trách nhiệm gì khi mệnh lệnh cấp trên gây tổn hại cho người dân?
Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là một tình thế khó khăn. Người công chức phải hiểu quy định, quyền hạn của mình và hậu quả của việc thi hành mệnh lệnh.
Người nghiên cứu: Hưng Quốc cho rằng trách nhiệm công vụ không thể chỉ được đo bằng mức độ tuân thủ cấp trên. Một công chức phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước người dân về việc sử dụng quyền lực được giao.
Nếu một viên chức có quyền giải quyết công việc của dân nhưng không có cơ chế để người dân khiếu nại, giám sát hoặc yêu cầu sửa sai, quyền hành chính rất dễ biến thành đặc quyền.
Nguyễn Ngọc Thơ: Nhưng nếu người công chức không có quyền tự quyết thì khả năng thay đổi cũng bị giới hạn.
Người nghiên cứu: Chính vì vậy, một quốc gia độc lập phải xây dựng nền hành chính khác với nền hành chính thuộc địa. Công chức cần có quyền hạn đủ để làm việc, nhưng quyền hạn ấy phải được xác định bằng pháp luật. Họ không thể chỉ chịu trách nhiệm với cấp trên mà còn phải chịu trách nhiệm trước quốc gia và nhân dân.
Một nhà nước tốt không phải là nơi có nhiều quan chức giỏi phục vụ người đứng đầu. Đó phải là nơi có những công chức chuyên nghiệp phục vụ lợi ích công, bất kể người đứng đầu là ai.
Lưu ý: Đoạn đối thoại trên là mô phỏng tư tưởng theo phương pháp Hưng Quốc, không phải lời phát biểu lịch sử của Nguyễn Ngọc Thơ.
13. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc
Từ trường hợp Nguyễn Ngọc Thơ trong nền hành chính thuộc địa, có thể rút ra sáu nguyên tắc về tổ chức nhà nước.
Thứ nhất, năng lực hành chính không đồng nghĩa với quyền làm chủ quốc gia.
Một dân tộc có thể có nhiều công chức giỏi nhưng vẫn không có chủ quyền nếu quyền quyết định chính trị nằm trong tay một thế lực bên ngoài.
Thứ hai, người có chuyên môn cần được sử dụng nhưng phải được đặt trong một cơ chế phục vụ đúng mục tiêu.
Kinh nghiệm và năng lực của công chức có thể được kế thừa qua nhiều chế độ. Nhưng mục tiêu phục vụ phải thay đổi khi nền tảng chính trị thay đổi.
Thứ ba, quyền lực hành chính phải được xác định rõ và có thể kiểm tra.
Không thể chỉ trao quyền cho một viên chức mà không quy định trách nhiệm. Người dân phải có quyền biết ai quyết định, quyết định dựa trên căn cứ nào và khiếu nại ở đâu nếu bị xử lý sai.
Thứ tư, công chức phải có tính chuyên nghiệp nhưng không được trở thành tầng lớp đặc quyền.
Một nền hành chính tốt cần tuyển dụng dựa trên năng lực, đào tạo thường xuyên, đánh giá bằng kết quả và xử lý sai phạm theo pháp luật. Chức vụ không phải tài sản riêng của người giữ chức vụ.
Thứ năm, nhà nước phải phân biệt lòng trung thành với tổ chức và trách nhiệm đối với quốc gia.
Công chức có nghĩa vụ thi hành pháp luật, không phải phục tùng vô điều kiện mọi ý muốn của người đứng đầu. Mệnh lệnh trái pháp luật không thể trở thành căn cứ miễn trừ trách nhiệm.
Thứ sáu, cải cách hành chính phải đi cùng cải cách thể chế.
Không thể xây dựng một nền hành chính phục vụ nhân dân nếu người dân không có quyền giám sát, khiếu nại và yêu cầu trách nhiệm giải trình. Cải thiện thủ tục mà không giới hạn quyền lực chỉ có thể tạo ra một bộ máy hiệu quả hơn trong việc thực hiện những mệnh lệnh tùy tiện.
Đối với Hưng Quốc, bài học trung tâm là: Nhà nước mạnh về năng lực, bị giới hạn về quyền lực.
Một nền hành chính có chất lượng phải giúp người bình thường giải quyết được công việc, tạo điều kiện cho người có tài phát huy năng lực và ngăn người có chức vụ biến quyền lực công thành lợi ích riêng.
14. Kết luận: Nguyễn Ngọc Thơ bước vào nghề hành chính trong một hệ thống không thuộc về người Việt
Năm 1930, Nguyễn Ngọc Thơ bắt đầu sự nghiệp công chức trong nền hành chính thuộc địa Pháp.
Đây là bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời ông. Từ một người được đào tạo trong hệ thống giáo dục Pháp, ông bước vào bộ máy công quyền và bắt đầu tích lũy kinh nghiệm về tổ chức, điều hành và quản lý xã hội.
Con đường ấy mở ra cơ hội thăng tiến cho một người Việt có học thức và điều kiện gia đình thuận lợi. Nhưng nó cũng đặt ông vào một hệ thống quyền lực mà người Việt không có vị thế bình đẳng với người Pháp.
Sự nghiệp công chức có thể giúp Nguyễn Ngọc Thơ tích lũy những năng lực hành chính cần thiết. Tuy nhiên, những năng lực ấy được hình thành trong một nhà nước thuộc địa, nơi quyền lực tối cao không thuộc về nhân dân Việt Nam.
Đó là mâu thuẫn nền tảng của giai đoạn đầu sự nghiệp ông.
Chương này chưa đủ tư liệu để kết luận Nguyễn Ngọc Thơ là một công chức cải cách, một người cộng tác chính trị tích cực hay một viên chức chủ yếu theo đuổi con đường nghề nghiệp. Muốn đưa ra nhận định ấy, cần tiếp tục khảo sát hồ sơ bổ nhiệm, chức vụ, địa bàn công tác và những quyết định cụ thể của ông.
Điều có thể xác định là ông đã bước vào một tầng lớp viên chức mới của Nam Bộ: những người được đào tạo theo phương pháp phương Tây, tham gia vận hành bộ máy thuộc địa và tích lũy kinh nghiệm quản lý trong một xã hội đang biến đổi sâu sắc.
Nhưng kinh nghiệm ấy sẽ được thử thách khi trật tự thuộc địa bước vào khủng hoảng.
Chiến tranh thế giới thứ hai, sự hiện diện của quân đội Nhật Bản, cuộc đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945 và sự sụp đổ của bộ máy thuộc địa sẽ đặt những viên chức như Nguyễn Ngọc Thơ trước một tình thế hoàn toàn khác.
Khi quyền lực thay đổi, họ phải lựa chọn tiếp tục con đường hành chính, rời bỏ bộ máy hay tham gia vào những thiết chế chính trị mới.
Câu hỏi của chương tiếp theo là:
Khi Nhật Bản đảo chính Pháp tháng 3 năm 1945 và trật tự thuộc địa tan rã, Nguyễn Ngọc Thơ đã ở vị trí nào, đã trải qua những biến cố gì và những lựa chọn nào đã định hình con đường chính trị tiếp theo của ông?
Đó là bước chuyển từ một công chức thuộc địa sang một nhân vật hành chính trong thời kỳ khủng hoảng và chuyển giao quyền lực.
Hoàng Phong Nhã
TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ CẦN ĐỐI CHIẾU
A. Nghiên cứu về nền hành chính thuộc địa
- Philippe M. F. Peycam (2012), The Birth of Vietnamese Political Journalism: Saigon, 1916–1930, Columbia University Press. Công trình nghiên cứu sự hình thành tầng lớp trí thức, viên chức và không gian chính trị tại Sài Gòn đầu thế kỷ XX.
- Pierre Brocheux và Daniel Hémery (2009), Indochina: An Ambiguous Colonization, 1858–1954, University of California Press. Nghiên cứu tổng quan về cấu trúc kinh tế, xã hội và chính trị của chế độ thuộc địa Pháp.
- David G. Marr (1981), Vietnamese Tradition on Trial, 1920–1945, University of California Press. Nghiên cứu sự chuyển biến của xã hội và tư tưởng Việt Nam trong thời kỳ thuộc địa.
- David G. Marr (1995), Vietnam 1945: The Quest for Power, University of California Press. Tư liệu nền tảng để nghiên cứu sự tan rã của trật tự thuộc địa và cuộc chuyển giao quyền lực năm 1945.
- Các nghiên cứu về tổ chức hành chính Nam Kỳ, Hội đồng Quản hạt Nam Kỳ và sự tham gia của người Việt trong bộ máy công quyền thời Pháp thuộc.
B. Nghiên cứu về tuyển dụng và công chức bản xứ
- Meritocracy Reconsidered: The Politics of Civil Service Recruitment. Nghiên cứu về cơ chế tuyển dụng công chức bản xứ trong các thuộc địa Đông Nam Á, trong đó có Đông Dương thuộc Pháp.
- Các công trình nghiên cứu về ngạch công chức bản xứ, hệ thống thi tuyển, phân biệt pháp lý và cơ hội thăng tiến của người Việt trong nền hành chính Pháp.
C. Hồ sơ cần tiếp tục truy tìm về Nguyễn Ngọc Thơ
- Hồ sơ tuyển dụng Nguyễn Ngọc Thơ vào bộ máy hành chính năm 1930.
- Bản kết quả kỳ thi tuyển công chức và quyết định bổ nhiệm ban đầu.
- Tên ngạch công chức chính thức bằng tiếng Pháp, tránh chỉ dựa vào cách dịch chức danh sang tiếng Việt.
- Hồ sơ lương, thâm niên, đánh giá công vụ và quá trình thăng chức.
- Danh sách các địa bàn và cơ quan nơi Nguyễn Ngọc Thơ từng công tác từ năm 1930 đến năm 1945.
- Hồ sơ quan hệ công vụ giữa Nguyễn Ngọc Thơ với các viên chức Pháp.
- Báo cáo hành chính, thư từ hoặc văn bản có chữ ký của Nguyễn Ngọc Thơ.
- Tư liệu báo chí và hồi ký đương thời có đề cập đến hoạt động của ông.
D. Nguyên tắc sử liệu
- Thông tin Nguyễn Ngọc Thơ bắt đầu sự nghiệp hành chính năm 1930 được ghi nhận trong các tài liệu tiểu sử thứ cấp; cần tìm hồ sơ công chức gốc để xác nhận đầy đủ.
- Chức danh thường được dịch là Tri huyện cần được đối chiếu với tên ngạch và chức vụ bằng tiếng Pháp trong văn bản bổ nhiệm.
- Không tự xác định địa bàn công tác, cấp bậc hoặc quyền hạn cụ thể khi chưa có hồ sơ chứng minh.
- Những nhận định về động cơ, tư tưởng và thái độ chính trị của Nguyễn Ngọc Thơ phải được phân biệt với dữ kiện về chức vụ và quá trình công tác.
- Không đồng nhất việc làm công chức với việc tán thành toàn bộ chính sách thuộc địa; đồng thời không dùng tính chất chuyên môn của công việc để xóa bỏ trách nhiệm đối với những hành động cụ thể.
ĐỊNH HƯỚNG CHƯƠNG 3
NGUYỄN NGỌC THƠ TRONG BIẾN CỐ THÁNG 3 NĂM 1945
Nhật đảo chính Pháp, sự tan rã của trật tự thuộc địa và lựa chọn của một viên chức Việt Nam
Trọng tâm nghiên cứu:
- Tình hình Đông Dương trước ngày 9 tháng 3 năm 1945.
- Chính sách cai trị song song của Pháp và Nhật trong giai đoạn 1940–1945.
- Cuộc đảo chính Nhật ngày 9 tháng 3 năm 1945.
- Số phận của bộ máy hành chính Pháp và các viên chức người Việt.
- Nguyễn Ngọc Thơ trong thời điểm đảo chính: chức vụ, địa bàn, việc bị bắt và hoàn cảnh giam giữ.
- Mối liên hệ được các tài liệu thứ cấp đề cập giữa Nguyễn Ngọc Thơ và Ngô Đình Diệm.
- Những điều có thể xác minh và những chi tiết còn thiếu chứng cứ.
- Bước chuyển từ nền hành chính thuộc địa sang thời kỳ cách mạng và chiến tranh.
- Phản đề: thích ứng với biến động hay lựa chọn chính trị?
- Bài học Hưng Quốc về sự trung thành, trách nhiệm công vụ và giới hạn của quyền lực.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ
0 nhận xét:
Đăng nhận xét