Thứ Hai, 16 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 2 - ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON


ĐỐI THOẠI VỚI SAMUEL HUNTINGTON

VĂN MINH, QUYỀN LỰC, DÂN CHỦ VÀ TRẬT TỰ THẾ GIỚI

Hoàng Phong Nhã 

CHƯƠNG 2

TRẬT TỰ CHÍNH TRỊ TRONG NHỮNG XÃ HỘI ĐANG BIẾN ĐỔI

Khi tốc độ phát triển của xã hội vượt quá khả năng thích ứng của thể chế

1. Một câu hỏi khác thường trong khoa học chính trị

Năm 1968, Samuel Huntington xuất bản Political Order in Changing Societies (Trật tự chính trị trong những xã hội đang biến đổi).

Đây là một trong những công trình có ảnh hưởng lớn nhất trong sự nghiệp học thuật của ông. Tác phẩm được hình thành trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh đang trải qua quá trình phi thực dân hóa, xây dựng quốc gia mới, đô thị hóa và biến đổi xã hội sâu sắc.

Thời kỳ ấy, một cách nhìn khá phổ biến trong khoa học xã hội phương Tây cho rằng hiện đại hóa kinh tế và xã hội sẽ tạo ra những điều kiện thuận lợi cho phát triển chính trị. Công nghiệp hóa, giáo dục, đô thị hóa, sự mở rộng của tầng lớp trung lưu và sự gia tăng giao lưu quốc tế được xem là những yếu tố thúc đẩy xã hội chuyển sang những hình thức tổ chức hiện đại hơn.

Huntington đặt câu hỏi đối với cách nhìn có phần tuyến tính ấy.

Ông nhận thấy một nghịch lý: nhiều quốc gia càng thay đổi nhanh, tình trạng bất ổn chính trị đôi khi càng gia tăng.

Các xã hội mở rộng giáo dục, xuất hiện những tầng lớp mới, gia tăng hoạt động kinh tế và huy động ngày càng nhiều người tham gia vào đời sống công cộng. Nhưng các tổ chức chính trị lại không phát triển tương ứng để tiếp nhận, điều hòa và xử lý những yêu cầu mới.

Kết quả có thể là khủng hoảng, bạo lực, đảo chính, xung đột giữa các nhóm quyền lực và sự suy yếu của trật tự chính trị.

Huntington không phủ nhận giá trị của hiện đại hóa. Ông đặt vấn đề rằng hiện đại hóa không tự động tạo ra phát triển chính trị.

Đây là sự khác biệt căn bản.

Một quốc gia có thể giàu lên nhưng chưa chắc có thể chế vững mạnh. Một xã hội có thể có trình độ giáo dục cao hơn nhưng chưa chắc có hệ thống đại diện chính trị hiệu quả. Một nhà nước có thể mở rộng bộ máy nhưng chưa chắc có khả năng giải quyết những xung đột lợi ích một cách công bằng.

Nói cách khác, phát triển kinh tế và phát triển chính trị có quan hệ với nhau nhưng không phải là một quá trình đồng nhất.

Điều Huntington muốn chúng ta nhìn thấy là khoảng cách giữa sự biến đổi của xã hội và khả năng thích ứng của các thiết chế.

2. Hiện đại hóa không đồng nghĩa với phát triển chính trị

Để hiểu luận điểm của Huntington, trước hết phải phân biệt ba quá trình.

Hiện đại hóa kinh tế là sự thay đổi trong phương thức sản xuất, cơ cấu kinh tế, công nghệ, năng suất và tổ chức lao động.

Hiện đại hóa xã hội là sự thay đổi trong giáo dục, đô thị hóa, cơ cấu dân cư, nghề nghiệp, thông tin và quan hệ giữa các tầng lớp xã hội.

Phát triển chính trị liên quan đến năng lực tổ chức quyền lực, xây dựng thiết chế, xử lý xung đột, bảo đảm tính liên tục của hệ thống và tạo ra những cơ chế điều chỉnh khi xã hội thay đổi.

Ba quá trình có thể hỗ trợ nhau nhưng không nhất thiết tiến triển với tốc độ bằng nhau.

Hãy hình dung một quốc gia đang công nghiệp hóa nhanh chóng.

Trong vòng hai thập niên, hàng triệu người rời nông thôn đến thành thị. Giáo dục phổ thông mở rộng, các trường đại học phát triển, khu vực tư nhân tăng trưởng, tầng lớp lao động công nghiệp và giới kinh doanh xuất hiện với quy mô ngày càng lớn.

Những thay đổi này tạo ra nhiều nhu cầu mới.

Người lao động cần cơ chế bảo vệ quyền lợi. Doanh nghiệp cần môi trường pháp lý ổn định. Người dân cần dịch vụ công tốt hơn. Các cộng đồng cần những phương thức giải quyết tranh chấp. Những nhóm xã hội mới muốn tiếng nói của mình được tiếp nhận trong các quyết định có ảnh hưởng đến cuộc sống.

Nhưng nếu hệ thống chính trị không có những tổ chức đủ năng lực để tiếp nhận các nhu cầu ấy, khoảng cách giữa xã hội và nhà nước có thể gia tăng.

Khi những bất mãn không có con đường giải quyết hữu hiệu, chúng có thể chuyển thành xung đột.

Đây chính là vấn đề Huntington muốn giải thích.

Điểm đáng chú ý là ông không xem số lượng người tham gia chính trị là thước đo duy nhất của sự phát triển chính trị.

Một xã hội có thể có rất nhiều người tham gia các hoạt động chính trị, nhưng nếu thiếu những tổ chức có quy tắc, khả năng điều phối và tính liên tục, sự tham gia ấy chưa chắc tạo ra một hệ thống chính trị ổn định.

Theo Huntington, điều quan trọng không chỉ là mức độ huy động xã hội mà còn là năng lực tổ chức và thể chế hóa sự tham gia đó.

3. Thể chế hóa: Khái niệm trung tâm trong tư tưởng Huntington

Trong Political Order in Changing Societies, Huntington đưa ra bốn tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ thể chế hóa của các tổ chức và quy trình chính trị:

  1. Tính thích ứng.
  2. Tính phức tạp.
  3. Tính tự chủ.
  4. Tính cố kết.

Đây là bốn khái niệm cần hiểu kỹ, bởi chúng tạo thành bộ khung lý luận của tác phẩm.

Tính thích ứng — Adaptability

Một thiết chế có khả năng tồn tại lâu dài không phải vì nó giữ nguyên mọi quy tắc từ khi thành lập, mà vì nó có khả năng điều chỉnh trước những thay đổi của xã hội.

Một cơ quan hành chính từng hoạt động hiệu quả trong nền kinh tế nông nghiệp có thể không còn phù hợp khi quốc gia chuyển sang công nghiệp và kinh tế số.

Một hệ thống pháp luật từng giải quyết được các quan hệ xã hội truyền thống có thể phải điều chỉnh khi xuất hiện những vấn đề mới liên quan đến dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, giao dịch xuyên biên giới và tài sản số.

Nếu thiết chế không thích ứng, nó có thể tồn tại về hình thức nhưng suy giảm hiệu quả thực tế.

Tính thích ứng không có nghĩa là thay đổi tùy tiện. Nó là khả năng cải tiến có nguyên tắc, dựa trên pháp luật, kinh nghiệm và những yêu cầu chính đáng của xã hội.

Tính phức tạp — Complexity

Một hệ thống chính trị phát triển thường không chỉ dựa vào một tổ chức duy nhất.

Nó có nhiều cơ quan, nhiều cấp độ và những chức năng chuyên biệt.

Cơ quan lập pháp có chức năng xây dựng luật. Cơ quan hành pháp tổ chức thực hiện chính sách. Tòa án giải quyết tranh chấp và bảo vệ công lý theo thẩm quyền. Các cơ quan kiểm toán, thanh tra và giám sát thực hiện những nhiệm vụ kiểm soát khác nhau.

Sự chuyên môn hóa giúp hệ thống có khả năng xử lý những vấn đề ngày càng phức tạp.

Tuy nhiên, cần phân biệt tính phức tạp với sự cồng kềnh.

Một bộ máy có hàng trăm cơ quan chưa chắc có năng lực thể chế cao nếu chức năng chồng chéo, trách nhiệm không rõ ràng và các cơ quan không phối hợp được với nhau.

Tính tự chủ — Autonomy

Một thiết chế cần có mức độ độc lập nhất định để thực hiện chức năng của mình.

Nếu mọi tổ chức đều bị chi phối bởi lợi ích của một cá nhân, một gia đình, một nhóm kinh doanh hoặc một trung tâm quyền lực, chức năng công của chúng có thể bị biến dạng.

Ví dụ, một cơ quan quản lý kinh tế không thể thực hiện đầy đủ chức năng nếu các quyết định chuyên môn luôn bị chi phối bởi lợi ích của những doanh nghiệp mà nó có nhiệm vụ giám sát.

Một tòa án không thể bảo vệ sự bình đẳng trước pháp luật nếu việc xét xử bị chi phối bởi những quan hệ quyền lực nằm ngoài quy trình pháp lý.

Tính tự chủ ở đây không có nghĩa là các cơ quan được tự ý hoạt động ngoài sự kiểm soát.

Độc lập trong thực hiện chức năng phải đi cùng trách nhiệm giải trình và sự ràng buộc của pháp luật.

Tính cố kết — Coherence

Một thiết chế cần có sự thống nhất về nguyên tắc hoạt động, quy tắc và mục tiêu.

Nếu các bộ phận trong cùng một tổ chức hoạt động theo những tiêu chuẩn mâu thuẫn, không có kỷ luật nội bộ hoặc không chịu sự điều phối của một hệ thống quy tắc chung, tổ chức đó sẽ khó thực hiện nhiệm vụ.

Một hệ thống chính trị cũng cần có sự nhất quán giữa những quy định chính thức và cách chúng được thực thi trên thực tế.

Luật pháp có thể rất đầy đủ trên giấy tờ, nhưng nếu mỗi cơ quan áp dụng một cách, hoặc việc thực thi phụ thuộc vào quan hệ và đặc quyền, sự cố kết của hệ thống sẽ bị suy giảm.

Bốn tiêu chí này không phải những công thức toán học để tự động xác định một quốc gia phát triển hay suy thoái.

Chúng là những chiều cạnh phân tích giúp người nghiên cứu đánh giá năng lực và mức độ trưởng thành của các thiết chế.

4. Vì sao xã hội có thể phát triển nhanh hơn thể chế?

Huntington đặc biệt quan tâm đến tình trạng mà ông gọi là khoảng cách giữa huy động xã hội và thể chế hóa chính trị.

Huy động xã hội là quá trình ngày càng nhiều người được đưa vào đời sống kinh tế, xã hội và chính trị.

Thể chế hóa là quá trình hình thành những tổ chức và quy tắc có khả năng điều phối sự tham gia đó.

Khi hai quá trình không phát triển tương ứng, nguy cơ bất ổn có thể gia tăng.

Hãy xét một ví dụ giả định.

Một quốc gia chuyển từ nền kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp hóa.

Trong quá trình ấy, một tầng lớp doanh nhân xuất hiện, lực lượng lao động công nghiệp tăng lên, các trường đại học đào tạo nhiều chuyên gia, người dân tiếp cận thông tin nhanh hơn.

Nhưng hệ thống đại diện lợi ích vẫn chưa có những cơ chế hiệu quả. Quy trình giải quyết tranh chấp lao động thiếu tin cậy. Các cơ quan quản lý chưa có năng lực xử lý những vấn đề mới. Pháp luật không được thực thi nhất quán.

Những yêu cầu của xã hội ngày càng nhiều, trong khi khả năng xử lý của thể chế còn hạn chế.

Khi đó, những bất mãn có thể tích tụ.

Nếu có những tổ chức đại diện và cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, xung đột có thể được xử lý trong khuôn khổ pháp luật.

Nếu thiếu những cơ chế ấy, xung đột có thể chuyển thành những hình thức đối đầu trực tiếp.

Điều cần nhấn mạnh là không phải mọi sự gia tăng tham gia chính trị đều gây bất ổn. Vấn đề nằm ở khả năng tiếp nhận, tổ chức và xử lý sự tham gia ấy.

Đây cũng là điểm cần phân biệt giữa sự tham gia của người dân với tình trạng hỗn loạn.

Một xã hội có nhiều ý kiến khác nhau không nhất thiết là xã hội bất ổn. Một xã hội có tranh luận công khai không nhất thiết là xã hội thiếu trật tự.

Ngược lại, một xã hội không có biểu hiện phản đối công khai cũng chưa chắc đã có những cơ chế giải quyết bất đồng hiệu quả.

Do đó, không thể sử dụng sự im lặng của xã hội làm bằng chứng duy nhất cho sự vững mạnh của thể chế.

5. Chính trị tiền trị và sự cạnh tranh của các lực lượng ngoài thể chế

Một khái niệm quan trọng khác trong tác phẩm là Praetorianism, thường được dịch là tình trạng chính trị tiền trị.

Huntington sử dụng khái niệm này để mô tả những xã hội trong đó các lực lượng xã hội tham gia tranh giành quyền lực trực tiếp, trong khi những thiết chế trung gian chưa đủ mạnh để điều hòa và giới hạn sự cạnh tranh ấy.

Trong một hệ thống chính trị có thiết chế tương đối phát triển, các nhóm lợi ích có thể tìm cách tác động đến chính sách thông qua những quy trình đã được xác lập.

Những tranh chấp có thể được đưa ra tòa án. Các nhóm xã hội có thể sử dụng những tổ chức đại diện. Những bất đồng chính trị có thể được giải quyết bằng các quy trình có quy tắc.

Nhưng trong một xã hội có tính chất tiền trị, quyền lực có thể bị tranh giành trực tiếp thông qua những nguồn lực khác nhau:

  • Sức mạnh quân sự.
  • Tiền bạc và tài sản.
  • Ảnh hưởng của các nhóm xã hội.
  • Quan hệ cá nhân và phe phái.
  • Khả năng huy động đám đông.
  • Những mạng lưới quyền lực không chính thức.

Huntington phân tích sự khác biệt giữa những phương thức tham gia chính trị này và những hệ thống có tổ chức, quy tắc cùng thiết chế trung gian phát triển.

Ở đây, cần tránh hiểu sai khái niệm.

Chính trị tiền trị không có nghĩa mọi hoạt động ngoài bộ máy nhà nước đều bất hợp pháp hoặc tiêu cực.

Một xã hội cần những tổ chức độc lập, hiệp hội nghề nghiệp, cộng đồng dân sự và các hình thức đại diện khác nhau.

Điều Huntington muốn nhấn mạnh là sự thiếu vắng những cơ chế thể chế hóa khiến cạnh tranh quyền lực có thể chuyển thành đối đầu trực tiếp.

Nhưng chính điều này cũng mở ra một vấn đề phản biện:

Nếu một chính quyền hạn chế các tổ chức xã hội độc lập nhân danh duy trì trật tự, liệu họ có vô tình làm suy yếu chính những thiết chế trung gian mà xã hội cần để giải quyết bất đồng hay không?

Đây là một câu hỏi quan trọng mà chúng ta phải tiếp tục xem xét.

6. Đảng phái và vai trò của tổ chức chính trị

Huntington dành sự quan tâm đáng kể đến các tổ chức chính trị, đặc biệt là đảng phái.

Theo cách tiếp cận của ông, đảng phái không chỉ là công cụ để giành quyền lực. Chúng còn có thể thực hiện chức năng tổ chức sự tham gia, tập hợp lợi ích, đào tạo lãnh đạo và tạo ra những quy trình chuyển giao quyền lực.

Một tổ chức chính trị có thể giúp những nhóm xã hội khác nhau chuyển những yêu cầu riêng lẻ thành chương trình và chính sách có tính liên tục.

Nhưng nếu tổ chức chính trị quá yếu, quá phụ thuộc vào cá nhân hoặc chỉ tồn tại như một mạng lưới bảo trợ, nó có thể không thực hiện được chức năng thể chế hóa.

Đây là lý do Huntington đặc biệt chú ý đến tính tổ chức của đảng phái trong quá trình phát triển chính trị.

Tuy nhiên, cần đặt ra một câu hỏi quan trọng:

Có phải một tổ chức chính trị càng mạnh thì hệ thống chính trị càng phát triển?

Không thể trả lời chỉ bằng quy mô hoặc khả năng huy động.

Một đảng phái có thể có tổ chức chặt chẽ nhưng thiếu cạnh tranh nội bộ. Một tổ chức có thể duy trì sự thống nhất cao nhưng không có cơ chế chịu trách nhiệm trước xã hội. Một bộ máy có thể hoạt động hiệu quả nhưng không bảo đảm được quyền kiểm soát quyền lực.

Do đó, cần phân biệt:

Sức mạnh tổ chức không đồng nghĩa với tính chính đáng.

Kỷ luật nội bộ không đồng nghĩa với trách nhiệm giải trình.

Khả năng huy động không đồng nghĩa với sự đại diện đầy đủ.

Tính liên tục của một tổ chức không đồng nghĩa với chất lượng của toàn bộ hệ thống chính trị.

Đây là những giới hạn cần bổ sung khi vận dụng Huntington vào nghiên cứu các hệ thống chính trị hiện đại.

7. Một vấn đề lớn: Thể chế có thể phát triển nhưng cũng có thể suy thoái

Một trong những đóng góp quan trọng của Huntington là ông không xem phát triển chính trị như một quá trình tiến lên liên tục.

Ông cho rằng thể chế có thể phát triển nhưng cũng có thể suy thoái.

Một tổ chức từng có khả năng thích ứng có thể trở nên cứng nhắc. Một hệ thống từng phục vụ lợi ích công có thể bị chi phối bởi những lợi ích riêng. Một bộ máy từng hoạt động hiệu quả có thể mất khả năng phản ứng trước những thay đổi của xã hội.

Suy thoái chính trị không nhất thiết bắt đầu bằng một cuộc đảo chính hoặc một biến cố lớn.

Nó có thể diễn ra từ từ:

Quy định ngày càng nhiều nhưng thực thi ngày càng kém.

Trách nhiệm của cá nhân ngày càng khó xác định.

Các cơ quan công quyền ngày càng quan tâm đến việc bảo vệ lợi ích của chính mình.

Những người có năng lực không được sử dụng đúng mức.

Những sai lầm chính sách không được phát hiện hoặc sửa chữa kịp thời.

Những quan hệ thân hữu và lợi ích riêng dần thay thế các tiêu chuẩn công khai.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý:

Một tổ chức có thể tồn tại rất lâu nhưng không có nghĩa nó vẫn hoạt động tốt.

Tuổi thọ của một thiết chế là một dữ kiện. Khả năng thích ứng của nó là một vấn đề khác.

Một thiết chế tồn tại lâu dài nhưng không sửa chữa được sai lầm có thể đang tích lũy những rủi ro bên trong.

Do đó, phải phân biệt giữa sự bền vững về hình thức và sức sống thực chất của thể chế.

8. Phản biện Huntington: Trật tự có thể trở thành mục tiêu tự thân hay không?

Đến đây, chúng ta cần đặt một câu hỏi khó.

Huntington nhấn mạnh rằng trật tự chính trị là điều kiện quan trọng đối với phát triển. Nhưng nếu quá chú trọng trật tự, liệu người ta có thể xem nhẹ quyền tự do và sự kiểm soát quyền lực?

Đây là một vấn đề không thể bỏ qua.

Một hệ thống chính trị có thể duy trì sự ổn định bằng những cơ chế có tính đại diện, pháp quyền và trách nhiệm giải trình.

Nhưng một hệ thống khác có thể duy trì sự ổn định thông qua sự tập trung quyền lực và hạn chế những hình thức phản biện.

Hai hệ thống có thể cùng biểu hiện sự ổn định trong một khoảng thời gian, nhưng cấu trúc và khả năng tự sửa chữa của chúng có thể rất khác nhau.

Nếu chỉ sử dụng tiêu chí ổn định, chúng ta không thể đánh giá đầy đủ sự khác biệt ấy.

Cần xem xét thêm:

  • Quyền lực được hình thành theo quy trình nào?
  • Ai có quyền giám sát người thực thi quyền lực?
  • Người dân có thể khiếu nại và bảo vệ quyền lợi bằng những phương thức nào?
  • Cơ quan công quyền có chịu trách nhiệm khi gây ra thiệt hại không?
  • Có cơ chế chuyển giao quyền lực hòa bình và hợp pháp không?
  • Những quyết định sai lầm có thể bị xem xét và sửa đổi không?

Một hệ thống có khả năng tự sửa chữa cần những kênh thông tin độc lập, những cơ chế phản biện và những quy trình pháp lý đủ sức điều chỉnh hành vi của người có quyền lực.

Nếu những kênh này bị suy yếu, sự ổn định bề ngoài có thể che giấu những vấn đề tích tụ bên trong.

Đây là phần mà cách tiếp cận về trật tự chính trị cần được đặt cạnh lý thuyết pháp quyền và trách nhiệm giải trình.

9. Francis Fukuyama: Đọc lại Huntington từ góc độ thể chế

Trong bài viết Samuel Huntington's Legacy năm 2011, Francis Fukuyama đánh giá Political Order in Changing Societies là một trong những công trình quan trọng nhất của Huntington.

Fukuyama cho rằng Huntington đã tạo ra một bước ngoặt trong nghiên cứu phát triển chính trị khi đặt vấn đề về sự suy thoái của thể chế và khoảng cách giữa huy động xã hội với năng lực tổ chức chính trị.

Điều đáng chú ý là Fukuyama không chỉ ca ngợi Huntington.

Ông còn phát triển những vấn đề liên quan đến thể chế, nhà nước, pháp quyền và trách nhiệm giải trình trong các công trình sau này.

Trong Political Order and Political Decay (2014), Fukuyama tiếp tục sử dụng và phát triển vấn đề suy thoái thể chế, nhấn mạnh rằng những tổ chức được hình thành để giải quyết nhu cầu xã hội có thể trở nên cứng nhắc, bị chi phối bởi lợi ích riêng và mất khả năng thích ứng.

Đây là một hướng phát triển đáng chú ý.

Huntington đặt ra vấn đề về khoảng cách giữa xã hội và thể chế.

Fukuyama tiếp tục đặt câu hỏi về sự suy thoái của chính những thiết chế đã hình thành.

Nhưng chúng ta vẫn cần phân biệt hai tác giả. Không thể xem toàn bộ quan điểm của Fukuyama là sự tiếp nối nguyên vẹn tư tưởng Huntington.

Mỗi người có hệ thống khái niệm, phạm vi nghiên cứu và những kết luận riêng.

10. Đặt Huntington trước trường hợp Việt Nam

Việt Nam là một trường hợp đáng nghiên cứu khi đặt những câu hỏi của Huntington vào bối cảnh lịch sử cụ thể.

Trong hơn nửa thế kỷ qua, Việt Nam trải qua nhiều biến đổi lớn về cơ cấu kinh tế, dân cư, giáo dục, đô thị hóa và quan hệ quốc tế.

Đổi mới từ năm 1986 tạo ra những thay đổi sâu sắc trong tổ chức nền kinh tế và đời sống xã hội.

Khu vực kinh tế tư nhân mở rộng. Các hoạt động thương mại quốc tế phát triển. Nhiều tầng lớp nghề nghiệp mới xuất hiện. Đô thị hóa và hội nhập quốc tế làm thay đổi cách người dân tiếp cận thông tin, việc làm và cơ hội phát triển.

Những biến đổi ấy tạo ra các yêu cầu quản trị mới.

Một nền kinh tế thị trường cần hệ thống pháp luật có khả năng điều chỉnh những quan hệ kinh tế phức tạp. Một xã hội đô thị hóa cần dịch vụ công và cơ chế quản lý đất đai phù hợp. Một nền kinh tế có doanh nghiệp tư nhân phát triển cần môi trường cạnh tranh bình đẳng và cơ chế giải quyết tranh chấp đáng tin cậy.

Một xã hội có trình độ giáo dục cao hơn cũng cần những phương thức sử dụng tri thức, tiếp nhận phản biện và phát huy năng lực sáng tạo.

Đặt trong cách tiếp cận của Huntington, câu hỏi nghiên cứu là:

Các thiết chế có thích ứng tương ứng với những biến đổi kinh tế và xã hội hay không?

Cần nhấn mạnh rằng đây là một câu hỏi nghiên cứu, không phải kết luận định sẵn về Việt Nam.

Muốn trả lời, chúng ta phải khảo sát từng lĩnh vực cụ thể, sử dụng số liệu và văn bản pháp luật theo từng thời kỳ, phân biệt giữa chủ trương, quy định và kết quả thực thi.

Không thể chỉ dựa vào một vài hiện tượng để kết luận toàn bộ hệ thống chính trị đang phát triển hoặc suy thoái.

11. Kinh tế quốc doanh và vấn đề thể chế hóa trách nhiệm

Một hướng nghiên cứu cụ thể có thể mở ra từ câu chuyện doanh nghiệp nhà nước.

Khi một tổ chức kinh tế sử dụng tài sản thuộc sở hữu nhà nước, câu hỏi không chỉ là doanh nghiệp đó có tạo ra doanh thu hay không.

Cần xem xét ai có quyền quyết định việc sử dụng vốn, ai chịu trách nhiệm đối với các khoản đầu tư, ai giám sát hoạt động quản lý và cơ chế nào xử lý những quyết định gây thất thoát.

Nếu quyền quyết định tập trung nhưng trách nhiệm cá nhân không rõ ràng, những rủi ro về quản trị có thể xuất hiện.

Nếu tài sản công không được giám sát bằng những quy trình minh bạch, ranh giới giữa lợi ích công và lợi ích riêng có thể bị xói mòn.

Đây là vấn đề có thể đối chiếu với khái niệm thể chế hóa của Huntington.

Một tổ chức không thể được xem là có chất lượng thể chế cao chỉ vì có bộ máy, quy chế và chức danh đầy đủ.

Cần xem những quy tắc ấy có thực sự điều chỉnh hành vi hay không.

Một hệ thống quản trị tốt phải trả lời được:

Ai quyết định?

Ai được quyền thực hiện?

Ai giám sát?

Ai chịu trách nhiệm?

Ai có quyền yêu cầu giải trình?

Ai xử lý khi có sai phạm?

Đây là những câu hỏi rất thực tế về cấu trúc quyền lực và trách nhiệm.

12. Đối thoại với Huntington: Một thể chế mạnh phải phục vụ ai?

Cuộc đối thoại dưới đây là tái dựng học thuật, không phải lời nói lịch sử hay trích dẫn nguyên văn của Huntington.

Người đối thoại:

Thưa giáo sư Huntington, ông nhấn mạnh sự cần thiết của các thiết chế đủ mạnh để duy trì trật tự trong một xã hội đang biến đổi.

Tôi đồng ý rằng không một quốc gia nào có thể phát triển nếu những tổ chức công quyền không có năng lực thực hiện nhiệm vụ.

Nhưng tôi muốn hỏi: Một thể chế mạnh được đánh giá bằng khả năng duy trì quyền lực của nó, hay bằng khả năng phục vụ xã hội?

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Thể chế cần có khả năng tồn tại, thích ứng và duy trì những quy trình hoạt động ổn định. Nếu không có những đặc điểm ấy, hệ thống chính trị khó có thể điều hòa những yêu cầu ngày càng phức tạp của xã hội.

Người đối thoại:

Nhưng một tổ chức có thể duy trì hoạt động lâu dài mà vẫn không phục vụ tốt lợi ích công.

Nếu một cơ quan có quyền quyết định lớn nhưng không chịu sự giám sát hữu hiệu, nó có thể sử dụng quyền lực để bảo vệ chính lợi ích của mình.

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Đó là vấn đề liên quan đến tính tự chủ và sự vận hành của các thiết chế. Tuy nhiên, khả năng thể chế hóa không tự động giải quyết mọi vấn đề về đạo đức và tính chính đáng.

Người đối thoại:

Vậy tôi xin đặt câu hỏi tiếp theo.

Trước khi một cá nhân được giao chức vụ trong bộ máy nhà nước, người ấy cũng là một cá nhân bình đẳng trước pháp luật.

Khi được giao chức năng công, người ấy có quyền hạn để thực hiện nhiệm vụ được ủy nhiệm. Nhưng quyền hạn đó không phải tài sản riêng, càng không phải đặc quyền để sử dụng theo ý muốn cá nhân.

Quyền lực công chỉ có ý nghĩa trong phạm vi chức năng được giao.

Nếu người có chức vụ sử dụng quyền hạn vượt quá phạm vi ấy, ai có quyền kiểm soát và buộc họ chịu trách nhiệm?

Huntington — tái dựng theo lập luận học thuật:

Đây là câu hỏi về cấu trúc và khả năng vận hành của các thiết chế kiểm soát quyền lực. Một hệ thống chính trị cần có những cơ chế đủ hiệu quả để duy trì trật tự và xử lý những xung đột phát sinh trong quá trình thực thi quyền lực.

Người đối thoại:

Tôi muốn bổ sung một nguyên tắc:

Người dân không trao quyền cho một cá nhân để người ấy trở thành chủ sở hữu quyền lực. Người dân trao quyền hạn để người ấy thực hiện một chức năng công.

Vì vậy, quyền hạn phải đi cùng trách nhiệm; trách nhiệm phải đi cùng cơ chế giám sát; và mọi hành vi lạm dụng quyền lực phải có khả năng bị xem xét theo pháp luật.

Một thể chế mạnh không phải là thể chế bảo vệ người có chức vụ khỏi sự chất vấn.

Một thể chế mạnh phải bảo vệ được lợi ích công trước sự lạm dụng của bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào.

13. Nhận định của Hưng Quốc Học: Trật tự phải đi cùng giới hạn quyền lực

Từ Huntington, chúng ta nhận ra rằng một xã hội không thể chỉ phát triển bằng cách gia tăng tốc độ kinh tế hoặc huy động thêm nguồn lực con người.

Nó cần những thiết chế có năng lực tổ chức, điều phối và giải quyết xung đột.

Nhưng Hưng Quốc Học muốn đi thêm một bước.

Không chỉ hỏi thiết chế có đủ mạnh hay không, mà phải hỏi thiết chế ấy mạnh để làm gì và chịu sự kiểm soát của ai.

Trong cách tiếp cận Hưng Quốc Học, cần xác lập nguyên tắc:

Quyền lực công là quyền lực được ủy nhiệm, không phải quyền lực thuộc sở hữu cá nhân.

Trước khi nhận nhiệm vụ công, mọi cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật. Khi được giao chức năng, họ có quyền hạn tương ứng để thực hiện nhiệm vụ. Nhưng quyền hạn đó phải nằm trong giới hạn pháp luật và chịu sự giám sát của những thiết chế có thẩm quyền.

Không ai có thể viện dẫn chức vụ để biến quyền công thành đặc quyền riêng.

Không ai có thể viện dẫn mục tiêu chung để miễn trừ trách nhiệm cá nhân.

Không ai có thể tự đặt mình ra ngoài những quy tắc mà người dân phải tuân thủ.

Từ nguyên tắc này, có thể hình thành năm yêu cầu đối với một thiết chế công quyền:

  1. Rõ chức năng: Mỗi cơ quan phải có nhiệm vụ và phạm vi quyền hạn được xác định.
  2. Rõ trách nhiệm: Phải xác định được cá nhân và tổ chức chịu trách nhiệm đối với quyết định.
  3. Có giám sát: Quyền lực phải được kiểm soát bằng những cơ chế độc lập và có hiệu lực.
  4. Có giải trình: Người thực thi quyền lực phải giải thích và chịu trách nhiệm về hành vi công vụ.
  5. Có sửa chữa: Những sai lầm phải được phát hiện, xử lý và ngăn ngừa tái diễn.

Đây là cách mở rộng vấn đề thể chế hóa của Huntington sang câu hỏi về pháp quyền và trách nhiệm công.

14. Quy luật vận hành của xã hội — Bài học Hưng Quốc

Từ chương này, có thể rút ra một quy luật nghiên cứu quan trọng:

Khi xã hội biến đổi nhanh hơn khả năng thích ứng của thể chế, khoảng cách giữa nhu cầu xã hội và năng lực quản trị có thể gia tăng. Khi quyền lực tập trung mà thiếu cơ chế kiểm soát, chính những thiết chế được tạo ra để duy trì trật tự có thể trở thành nguồn phát sinh rủi ro.

Tuy nhiên, đây không phải một định luật tất định áp dụng cho mọi quốc gia.

Mức độ bất ổn còn phụ thuộc vào lịch sử, cấu trúc kinh tế, quan hệ xã hội, năng lực lãnh đạo, chất lượng pháp luật và những điều kiện quốc tế.

Bài học quan trọng là không thể chỉ đánh giá một quốc gia qua tốc độ tăng trưởng hoặc khả năng duy trì sự ổn định.

Phải đánh giá cả khả năng thích ứng của thiết chế, chất lượng thực thi pháp luật và năng lực tự sửa chữa của hệ thống.

Đối với Hưng Quốc Học, một quốc gia phát triển bền vững cần đồng thời:

  • Dân mạnh để xã hội có năng lực tự chủ và sáng tạo.
  • Nhà nước có năng lực để thực hiện chức năng công.
  • Thể chế có chất lượng để điều hòa lợi ích và giải quyết xung đột.
  • Pháp quyền để giới hạn quyền lực.
  • Trách nhiệm giải trình để ngăn ngừa sự lạm dụng.
  • Tri thức và giáo dục để quốc gia có khả năng thích ứng với tương lai.

Không thể xây dựng một quốc gia mạnh bằng cách chỉ làm cho bộ máy quyền lực mạnh lên.

Cũng không thể xây dựng một xã hội tự do và phát triển nếu nhà nước không có đủ năng lực thực hiện những chức năng công căn bản.

Bài toán thực sự là kết hợp năng lực nhà nước với giới hạn quyền lực, kết hợp trật tự với tự do và kết hợp sự ổn định của thể chế với khả năng tự đổi mới.

15. Kết luận chương

Trong Political Order in Changing Societies, Huntington đưa ra một cảnh báo có ý nghĩa lâu dài: hiện đại hóa không tự động tạo ra phát triển chính trị.

Một xã hội có thể thay đổi nhanh chóng nhưng các tổ chức chính trị chưa chắc đủ năng lực để thích ứng.

Một quốc gia có thể mở rộng bộ máy nhưng chưa chắc đã có những thiết chế thực sự vững mạnh.

Một hệ thống có thể duy trì trật tự nhưng chưa chắc đã có đủ cơ chế bảo vệ người dân trước sự lạm dụng quyền lực.

Đóng góp quan trọng của Huntington là giúp chúng ta nhìn thấy vai trò của tổ chức và thể chế trong sự phát triển của quốc gia.

Giới hạn cần bổ sung là phải xem xét đồng thời tính chính đáng, pháp quyền, quyền con người và trách nhiệm giải trình.

Một thể chế không chỉ cần tồn tại lâu dài. Nó cần có khả năng phục vụ lợi ích công, thích ứng với xã hội và tự điều chỉnh khi mắc sai lầm.

Một nhà nước không chỉ cần quyền lực để thực hiện nhiệm vụ. Nó cần những giới hạn pháp lý để quyền lực không biến thành đặc quyền.

Và người dân không chỉ là đối tượng được quản lý. Họ là chủ thể của đời sống quốc gia, là nguồn lực sáng tạo và là những người có quyền đòi hỏi trách nhiệm đối với việc thực thi quyền lực công.

Luận điểm kết thúc chương:

Một xã hội trưởng thành không phải là xã hội không có bất đồng, mà là xã hội có đủ thể chế để giải quyết bất đồng bằng những quy tắc công bằng. Một nhà nước mạnh không phải là nhà nước không ai có thể chất vấn, mà là nhà nước đủ năng lực để thực hiện chức năng công và đủ cơ chế để không một cá nhân nào có thể tùy tiện lạm dụng quyền lực.


TÀI LIỆU THAM KHẢO CHƯƠNG 2

I. Tác phẩm gốc

  1. Huntington, Samuel P. Political Order in Changing Societies. New Haven: Yale University Press, 1968.
  2. Huntington, Samuel P. “Political Development and Political Decay.” World Politics, 17(3), 1965, tr. 386–430.
  3. Huntington, Samuel P. The Soldier and the State: The Theory and Politics of Civil-Military Relations. Harvard University Press, 1957.

II. Nghiên cứu và phản biện

  1. Fukuyama, Francis. “Samuel Huntington's Legacy.” Foreign Policy, 5/1/2011.
  2. Fukuyama, Francis. Political Order and Political Decay: From the Industrial Revolution to the Globalization of Democracy. Farrar, Straus and Giroux, 2014.
  3. Ben-Dor, Gabriel. “Institutionalization and Political Development: A Conceptual and Theoretical Analysis.” Comparative Studies in Society and History, 17(3), 1975, tr. 309–325.
  4. Kesselman, Mark. “Order or Movement?: The Literature of Political Development as Ideology.” World Politics, 1973.
  5. Groth, Alexander J. “The Institutional Myth: Huntington's Order Revisited.” The Review of Politics, 2009.

III. Nguồn tham khảo trực tuyến

  • Yale University Press: Political Order in Changing Societies.
  • Cambridge University Press: “Political Development and Political Decay”.
  • Carnegie Endowment for International Peace: Francis Fukuyama, “Samuel Huntington's Legacy”.
  • JSTOR: Political Development and Political Decay.

IV. Những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng

  1. Khả năng đo lường bốn tiêu chí thể chế hóa của Huntington.
  2. Quan hệ nhân quả giữa huy động xã hội và suy thoái chính trị.
  3. Sự khác biệt giữa bất ổn do thiếu thiết chế và bất ổn do thiết chế bị lạm dụng.
  4. Vai trò của đảng phái, tổ chức xã hội và những thiết chế độc lập.
  5. Khả năng vận dụng lý thuyết vào các quốc gia có cấu trúc chính trị khác nhau.
  6. Quan hệ giữa trật tự chính trị, pháp quyền và trách nhiệm giải trình.

Ghi chú phương pháp: Những đoạn đối thoại là tái dựng học thuật nhằm chất vấn các luận điểm, không phải lời nói được ghi nhận của Samuel Huntington hoặc Francis Fukuyama.


0 nhận xét:

Đăng nhận xét

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code