CHƯƠNG 21 - ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM - CHƯƠNG XXI TỪ MARXISM ĐẾN MAOISM

ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM

Marx – Engels, từ phê phán xã hội đến lý luận cách mạng và bài toán kiến quốc

Hoàng Phong Nhã

PHẦN IX — TỪ MARX–ENGELS ĐẾN MARXISM THẾ KỶ XX

CHƯƠNG XXI

TỪ MARXISM ĐẾN MAOISM

Khi Marxism–Leninism đi vào một xã hội nông nghiệp

Luận đề trung tâm

Maoism là một trong những lần chuyển hóa lớn nhất của Marxism–Leninism trong thế kỷ XX. Khi đi vào Trung Quốc, một xã hội nông nghiệp rộng lớn, nghèo nàn, bị chia cắt và chịu sức ép của chủ nghĩa đế quốc, Marxism không thể tiếp tục vận hành theo mô hình cách mạng công nhân đô thị mà Marx từng phân tích ở châu Âu hay Lenin từng triển khai tại Nga.

Mao Trạch Đông đã thay đổi trung tâm chiến lược của cuộc cách mạng: từ công nhân công nghiệp sang liên minh công nhân–nông dân, từ đô thị sang nông thôn, từ khởi nghĩa tập trung sang chiến tranh cách mạng kéo dài, từ đấu tranh giai cấp đơn thuần sang kết hợp đấu tranh giai cấp với giải phóng dân tộc và huy động quần chúng.

Sự chuyển hóa đó góp phần tạo nên thắng lợi của Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1949. Nhưng khi mô hình cách mạng được chuyển thành mô hình quản trị quốc gia, một nghịch lý lớn xuất hiện: phương thức huy động xã hội từng tạo ra sức mạnh trong chiến tranh lại có thể trở thành nguồn gốc của khủng hoảng khi được áp dụng vào kinh tế, giáo dục, văn hóa và đời sống thường nhật.

Đây chính là vấn đề trung tâm mà Hưng Quốc Học cần đối thoại với Maoism: làm thế nào phát huy sức mạnh của toàn dân mà không biến nhân dân thành công cụ của quyền lực; làm thế nào chống quan liêu mà không phá hủy thiết chế; làm thế nào duy trì năng lực tự đổi mới của quốc gia mà không cần những cuộc cách mạng chính trị liên tục?

1. Trung Quốc không phải nước Nga

Muốn hiểu Maoism, trước hết phải hiểu hoàn cảnh lịch sử đã sản sinh ra nó.

Trung Quốc đầu thế kỷ XX không phải nước Đức công nghiệp hóa mà Marx nghiên cứu. Đó cũng không phải nước Nga nơi Lenin có thể tập trung lực lượng cách mạng vào các trung tâm công nghiệp, quân sự và chính trị.

Trung Quốc là một quốc gia có lãnh thổ rộng lớn, dân cư chủ yếu sống bằng nông nghiệp, nền sản xuất phân tán, giao thông kém phát triển, chính quyền trung ương suy yếu và nhiều vùng đất nằm dưới quyền kiểm soát của các lực lượng quân phiệt địa phương.

Sau Cách mạng Tân Hợi năm 1911, chế độ quân chủ sụp đổ nhưng một nhà nước cộng hòa ổn định chưa hình thành. Những cuộc xung đột giữa các thế lực quân phiệt, sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài, cuộc đối đầu Quốc–Cộng và cuộc chiến tranh chống Nhật đã khiến Trung Quốc trải qua một thời kỳ khủng hoảng kéo dài.

Trong hoàn cảnh ấy, nếu một phong trào cách mạng chỉ tập trung vào công nhân đô thị, chiếm giữ nhà máy và tổ chức tổng đình công, lực lượng ấy khó có thể tạo ra sức mạnh đủ lớn để kiểm soát một đất nước rộng như Trung Quốc.

Mao nhận thấy rằng không thể lấy mô hình cách mạng của nước khác làm khuôn mẫu bất biến.

Trong Problems of Strategy in China's Revolutionary War (1936), Mao phân tích sự khác biệt về địa lý, kinh tế, xã hội, tương quan lực lượng và đặc điểm chiến tranh của Trung Quốc. Ông cho rằng chiến lược cách mạng phải xuất phát từ những điều kiện thực tế ấy.

Đây là điểm quan trọng trong tư duy Mao:

Marx không thể được hiểu chỉ bằng cách đọc Marx. Lenin không thể được vận dụng chỉ bằng cách sao chép Lenin. Một học thuyết khi đi vào một xã hội khác phải được kiểm nghiệm bằng chính những điều kiện tồn tại của xã hội đó.

Mao gọi yêu cầu này là phân tích cụ thể hoàn cảnh cụ thể.

Tuy nhiên, cần phân biệt hai điều: vận dụng sáng tạo lý luận không đồng nghĩa với việc mọi quyết định được nhân danh hoàn cảnh cụ thể đều đúng. Thực tiễn chỉ có thể trở thành thước đo khi kết quả được đánh giá trung thực, sai lầm được công nhận và người lãnh đạo có khả năng bị phản biện.

Góc nhìn Hưng Quốc Học: Một quốc gia không thể phát triển bằng cách sao chép nguyên trạng mô hình của quốc gia khác. Nhưng cũng không thể lấy đặc thù dân tộc làm lý do để từ chối những nguyên tắc phổ quát về quyền con người, pháp quyền, khoa học và trách nhiệm giải trình.

2. Từ công nhân thành thị đến nông dân nông thôn

Marx đặt giai cấp công nhân công nghiệp vào vị trí trung tâm trong lý luận cách mạng của mình. Công nhân là lực lượng trực tiếp tham gia nền sản xuất công nghiệp hiện đại, có khả năng tổ chức tập thể và có lợi ích đối lập với quan hệ sở hữu tư bản.

Lenin kế thừa quan điểm ấy nhưng phát triển thêm lý luận về Đảng tiên phong. Theo Lenin, giai cấp công nhân cần một tổ chức chính trị có kỷ luật và lý luận để tập hợp, tổ chức và lãnh đạo cuộc đấu tranh.

Mao đối diện với một thực tế khác.

Ở Trung Quốc, công nhân công nghiệp chỉ chiếm một bộ phận nhỏ trong dân cư. Trong khi đó, nông dân là lực lượng đông đảo nhất, trực tiếp chịu ảnh hưởng của chế độ sở hữu ruộng đất bất bình đẳng, nợ nần, tô thuế, áp lực từ địa chủ và sự bất ổn của chính quyền địa phương.

Mao đặt ra một câu hỏi có tính quyết định: làm thế nào để biến một xã hội nông dân phân tán thành một lực lượng chính trị có tổ chức?

Ông không chỉ xem nông dân là lực lượng hỗ trợ cho cách mạng công nhân. Trong điều kiện Trung Quốc, nông dân trở thành nền tảng xã hội và quân sự chủ yếu của cách mạng.

Đây là sự thay đổi lớn về cấu trúc lực lượng cách mạng.

Tuy nhiên, nông dân không phải một khối đồng nhất. Nông dân nghèo, trung nông, phú nông, người làm thuê, người sở hữu ruộng đất và người không có đất có những lợi ích khác nhau. Không phải mọi người đều muốn thay đổi xã hội bằng một cuộc cách mạng. Nhiều người chỉ mong có đất canh tác, được bảo vệ tài sản, giảm tô thuế và sống trong hòa bình.

Mao đã khai thác những nguyện vọng ấy để mở rộng cơ sở xã hội của phong trào.

Cần nhìn nhận công bằng rằng chính sách ruộng đất, tổ chức nông thôn và khả năng tạo dựng một lực lượng chính trị có tổ chức đã giúp Đảng Cộng sản Trung Quốc xây dựng được nền tảng xã hội rộng lớn.

Nhưng cũng cần đặt ra câu hỏi: khi một lực lượng nông dân được huy động để thực hiện mục tiêu cách mạng, quyền lợi và quyền tự quyết của chính họ được bảo đảm đến đâu sau khi cách mạng thành công?

Một phong trào có thể nhân danh nông dân để giành chính quyền, nhưng điều đó không tự động có nghĩa nông dân trở thành chủ thể có quyền kiểm soát chính quyền.

Bài học Hưng Quốc: Không được đồng nhất số đông với quyền làm chủ. Một xã hội chỉ thực sự mạnh khi mỗi người dân không chỉ được huy động, mà còn có quyền sở hữu, quyền lựa chọn, quyền đại diện và quyền kiểm soát những quyết định ảnh hưởng đến đời sống của mình.

3. Nông thôn bao vây thành thị: Một cuộc đảo chiều chiến lược

Một trong những đóng góp nổi bật của Mao vào lý luận cách mạng là chiến lược xây dựng căn cứ địa nông thôn, phát triển lực lượng và từng bước tạo thế bao vây thành thị.

Trong mô hình cách mạng công nhân cổ điển, đô thị là trung tâm kinh tế, công nghiệp và quyền lực chính trị. Việc chiếm giữ các trung tâm này có ý nghĩa quyết định đối với khả năng giành chính quyền.

Nhưng tại Trung Quốc, chính quyền đối phương thường có ưu thế quân sự tại những thành phố lớn, trong khi quyền kiểm soát vùng nông thôn rộng lớn không đồng đều.

Mao lựa chọn một hướng đi khác: xây dựng căn cứ địa tại những khu vực mà lực lượng cách mạng có khả năng tồn tại, tổ chức và phát triển; thiết lập bộ máy chính quyền địa phương; mở rộng cơ sở xã hội; tích lũy nguồn lực và từng bước thay đổi tương quan lực lượng.

Chiến lược này không chỉ là sự thay đổi địa bàn tác chiến. Nó là sự thay đổi cách suy nghĩ về sức mạnh.

Một lực lượng yếu không nhất thiết phải đối đầu trực diện với một lực lượng mạnh tại nơi đối phương có ưu thế lớn nhất. Nó có thể tìm một không gian khác, nơi những lợi thế tương đối được phát huy và những bất lợi ban đầu được giảm bớt.

Có thể khái quát logic chiến lược ấy thành một chuỗi:

Điều kiện thực tế → Không gian thích hợp → Lợi thế tương đối → Tích lũy nguồn lực → Phát triển tổ chức → Thay đổi tương quan lực lượng.

Đây là một phương pháp đáng nghiên cứu, kể cả khi tách khỏi mục tiêu cách mạng của Mao.

Trong kinh tế, một doanh nghiệp nhỏ không nhất thiết phải cạnh tranh trực tiếp với tập đoàn lớn ở mọi lĩnh vực. Trong giáo dục, một quốc gia đi sau có thể tìm những ngành khoa học và công nghệ có khả năng tạo bước tiến. Trong phát triển quốc gia, một đất nước có nguồn lực hạn chế phải biết lựa chọn những lĩnh vực có thể tạo ra lợi thế lâu dài.

Nhưng Hưng Quốc Học cần chuyển hóa phương pháp ấy theo một mục tiêu khác.

Không phải xây dựng căn cứ địa để bao vây đối phương, mà là xây dựng những nền tảng năng lực để đất nước có thể tự chủ và cạnh tranh bình đẳng.

4. Chiến tranh du kích và chiến tranh nhân dân

Mao không xem chiến tranh du kích chỉ là những trận đánh nhỏ lẻ. Ông đặt nó trong một hệ thống bao gồm tổ chức chính trị, lực lượng vũ trang, hậu cần, địa bàn, thông tin và khả năng duy trì sự ủng hộ của dân cư.

Trong On Protracted War (1938), Mao phân tích cuộc chiến tranh chống Nhật từ sự khác biệt giữa hai bên.

Nhật Bản có ưu thế về quân sự, công nghiệp và trang bị. Trung Quốc yếu hơn về kỹ thuật, tổ chức quân đội và năng lực vật chất, nhưng có lãnh thổ rộng, dân số đông và lợi thế về chiều sâu chiến lược.

Mao cho rằng Trung Quốc không thể thắng bằng cách nóng vội tìm kiếm một trận quyết chiến ngay từ đầu. Cuộc chiến phải trải qua một quá trình lâu dài, trong đó tương quan lực lượng có thể thay đổi.

Thời gian trở thành một yếu tố chiến lược.

Kẻ mạnh có thể muốn kết thúc chiến tranh nhanh để tránh sa lầy. Kẻ yếu có thể sử dụng thời gian để củng cố lực lượng, học hỏi, tổ chức xã hội và chờ đợi những thay đổi trong tương quan quốc tế.

Tuy nhiên, chiến tranh kéo dài không phải một lợi thế tự động. Nó cũng có thể gây kiệt quệ kinh tế, tổn thất nhân mạng, phá hủy sản xuất và làm suy giảm đời sống dân chúng.

Điểm đáng nghiên cứu ở Mao là khả năng kết hợp nhiều nguồn lực khác nhau thành một chỉnh thể chiến lược.

Nhưng cũng cần phân biệt rõ: chiến tranh nhân dân là một phương thức tổ chức xã hội trong hoàn cảnh chiến tranh; nó không thể được chuyển nguyên trạng thành phương thức quản trị một quốc gia trong thời bình.

Một đất nước không thể mãi sống trong tâm thế chiến tranh. Khi chiến tranh kết thúc, mục tiêu phải chuyển từ bảo toàn lực lượng sang bảo vệ sinh mạng, tài sản, quyền tự do và điều kiện phát triển của nhân dân.

5. Đảng Cộng sản Trung Quốc và vai trò của tổ chức tiên phong

Nếu nông dân là nền tảng xã hội, thì Đảng Cộng sản Trung Quốc là bộ phận tổ chức và điều phối phong trào.

Đây là điểm Mao kế thừa trực tiếp từ Lenin.

Đảng không chỉ đóng vai trò tuyên truyền lý luận mà còn tổ chức lực lượng, xây dựng cơ sở địa phương, đào tạo cán bộ, thống nhất mục tiêu và điều phối hoạt động quân sự.

Trong một xã hội bị chia cắt, nơi các tổ chức chính quyền thường xuyên thay đổi và nhiều vùng đất nằm ngoài sự kiểm soát thực tế của trung ương, năng lực tổ chức là một lợi thế đặc biệt.

Mao hiểu rằng một phong trào đông người nhưng không có tổ chức sẽ dễ tan rã. Một lực lượng có tổ chức, có kỷ luật và có khả năng duy trì mục tiêu lâu dài có thể vượt qua những thất bại ban đầu.

Tuy nhiên, chính tại đây xuất hiện một vấn đề mà lịch sử sau năm 1949 sẽ làm rõ.

Đảng tiên phong có thể trở thành công cụ tổ chức xã hội, nhưng nếu Đảng đồng thời nắm quyền lãnh đạo chính trị, kiểm soát nhân sự, quản lý thông tin và quyết định những giới hạn của phản biện, thì ai sẽ kiểm soát Đảng?

Một tổ chức được thành lập để chống lại sự áp bức có thể trở thành một trung tâm quyền lực mới nếu không có cơ chế giới hạn quyền lực.

Sự khác biệt giữa tổ chức tiên phong và độc quyền chính trị không nằm ở lời tuyên bố về mục tiêu, mà nằm ở cấu trúc quyền lực và khả năng kiểm soát thực tế.

Đối thoại Hưng Quốc Học:

Một tổ chức chính trị có thể dẫn dắt một cuộc vận động lịch sử. Nhưng không tổ chức nào có thể tự nhận mình là hiện thân duy nhất của quốc gia, càng không thể đồng nhất lợi ích của tổ chức với lợi ích của toàn thể nhân dân.

Tổ chức càng mạnh càng cần cơ chế kiểm soát mạnh. Quyền lãnh đạo càng lớn thì trách nhiệm giải trình càng phải cao.

6. Trung Quốc hóa Marxism: Maoism hình thành như thế nào?

Đây là câu hỏi lý luận trung tâm của chương.

Khái niệm Trung Quốc hóa Marxism được Mao đề cập rõ trong bài phát biểu năm 1938 về vai trò của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong cuộc kháng chiến chống Nhật.

Đây không đơn giản là việc dịch tác phẩm của Marx sang tiếng Trung hoặc sử dụng những thuật ngữ Marxist trong các văn kiện chính trị.

Nó là nỗ lực đưa một hệ thống tư tưởng ra đời trong lịch sử châu Âu vào hoàn cảnh kinh tế, xã hội, văn hóa và chính trị của Trung Quốc.

Raymond F. Wylie, trong nghiên cứu về Mao Trạch Đông, Trần Bá Đạt và quá trình Trung Quốc hóa Marxism giai đoạn 1936–1938, chỉ ra rằng vấn đề này gắn liền với việc thích ứng Marxism–Leninism trước một xã hội có nền kinh tế tư bản chủ nghĩa kém phát triển, thiếu một giai cấp công nhân đô thị đông đảo và có nông dân giữ vai trò quyết định về dân số.

Sự chuyển hóa ấy có ba tầng.

Thứ nhất, thay đổi cơ sở xã hội của cách mạng: từ công nhân công nghiệp trở thành liên minh công nhân–nông dân.

Thứ hai, thay đổi phương thức giành chính quyền: từ tập trung vào đô thị sang xây dựng căn cứ địa nông thôn và chiến tranh cách mạng kéo dài.

Thứ ba, thay đổi cách giải thích và vận dụng lý luận: nhấn mạnh tính cụ thể của hoàn cảnh, vai trò của mâu thuẫn chủ yếu, thực tiễn và kinh nghiệm của quần chúng.

Tuy nhiên, Maoism không phải một học thuyết hoàn toàn tách rời Marxism–Leninism.

Nó vẫn kế thừa những nền tảng cơ bản như duy vật lịch sử, đấu tranh giai cấp, vai trò của Đảng tiên phong, chuyên chính vô sản và mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Điểm sáng tạo nằm ở cách tái cấu trúc các nguyên lý ấy trong điều kiện Trung Quốc.

Cũng cần lưu ý rằng quá trình hình thành Maoism không phải một sự kiện đơn lẻ. Nó trải qua nhiều giai đoạn, từ những thử nghiệm cách mạng trước năm 1949 đến quá trình xây dựng nhà nước, Đại Nhảy Vọt và Cách mạng Văn hóa.

Không nên dùng những chính sách cuối đời Mao để giải thích toàn bộ tư tưởng Mao trong thời kỳ cách mạng; ngược lại, cũng không thể dùng những thành công ban đầu để biện minh cho mọi quyết định về sau.

7. Tân Dân chủ: Một giai đoạn chuyển tiếp chiến lược

Trong On New Democracy (1940), Mao trình bày một mô hình cách mạng phù hợp với hoàn cảnh Trung Quốc.

Theo ông, Trung Quốc không thể lập tức chuyển từ một xã hội nửa thuộc địa, nửa phong kiến sang chủ nghĩa xã hội hoàn chỉnh.

Cần có một giai đoạn cách mạng dân chủ kiểu mới, tập hợp nhiều lực lượng xã hội cùng tham gia.

Liên minh này bao gồm:

• Giai cấp công nhân.
• Nông dân.
• Tiểu tư sản thành thị.
• Tư sản dân tộc.
• Các lực lượng yêu nước chống chủ nghĩa đế quốc.

Đây là một sự điều chỉnh đáng chú ý so với cách nhìn đối kháng đơn giản giữa tư sản và vô sản.

Mao nhận thức rằng trong hoàn cảnh Trung Quốc, tư sản dân tộc không nhất thiết luôn đứng cùng phía với chủ nghĩa đế quốc. Một bộ phận có thể tham gia vào cuộc đấu tranh giành độc lập và phát triển quốc gia.

Tân Dân chủ vì thế đặt ra một liên minh rộng hơn nhằm giải quyết những nhiệm vụ trước mắt: độc lập dân tộc, thống nhất quốc gia, cải cách xã hội và xây dựng nhà nước.

Tuy nhiên, lý luận này chứa đựng một mâu thuẫn quan trọng.

Nếu giai đoạn dân chủ mới là một liên minh rộng rãi, thì những lực lượng tham gia liên minh có được quyền tự chủ thực chất hay không? Họ có thể duy trì quyền sở hữu, hoạt động kinh tế, tổ chức xã hội và tiếng nói chính trị độc lập đến mức nào?

Sau năm 1949, cấu trúc quyền lực do Đảng Cộng sản lãnh đạo ngày càng được củng cố. Quá trình chuyển đổi sang mô hình xã hội chủ nghĩa tập trung diễn ra nhanh chóng hơn so với hình dung về một liên minh lâu dài của Tân Dân chủ.

Vấn đề đặt ra không chỉ là thời gian chuyển tiếp, mà là bản chất của quyền lực trong thời kỳ chuyển tiếp.

Một liên minh chính trị chỉ có ý nghĩa khi các thành viên có quyền tham gia thực chất, chứ không chỉ hiện diện để hợp thức hóa một trung tâm quyền lực đã được quyết định từ trước.

8. Dân tộc và giai cấp: Đặt vấn đề giai cấp trong cấu trúc dân tộc

Một đóng góp quan trọng của Mao là khả năng kết hợp vấn đề giai cấp với vấn đề dân tộc.

Trong cuộc chiến tranh chống Nhật, sự tồn tại của Trung Quốc trở thành vấn đề cấp bách. Mâu thuẫn giữa dân tộc Trung Hoa và chủ nghĩa đế quốc Nhật Bản nổi lên thành mâu thuẫn chủ yếu.

Trong On Contradiction (1937), Mao phân tích sự thay đổi vị trí của các mâu thuẫn theo từng giai đoạn lịch sử.

Một mâu thuẫn có thể giữ vị trí trung tâm ở thời điểm này nhưng trở thành thứ yếu ở thời điểm khác. Vì vậy, đường lối chính trị không thể bất biến trước sự thay đổi của hoàn cảnh.

Tư duy này giúp giải thích vì sao Đảng Cộng sản Trung Quốc có thể tham gia Mặt trận Thống nhất chống Nhật dù vẫn tồn tại mâu thuẫn sâu sắc với Quốc dân Đảng.

Đây là một cách tiếp cận có ý nghĩa vượt ra ngoài lý luận cách mạng.

Trong lịch sử, khi một quốc gia đứng trước nguy cơ bị xâm lược, chia cắt hoặc sụp đổ, những khác biệt nội bộ có thể cần được đặt trong một mục tiêu chung lớn hơn là bảo vệ sự tồn tại của cộng đồng chính trị.

Nhưng có một giới hạn cần được xác định.

Đoàn kết dân tộc không có nghĩa xóa bỏ khác biệt. Lợi ích quốc gia không đồng nghĩa với lợi ích của một tổ chức. Yêu nước không đồng nghĩa với việc phải đồng ý với mọi quyết định của chính quyền.

Một quốc gia trưởng thành phải có khả năng dung nạp bất đồng mà vẫn duy trì được sự thống nhất chính trị và xã hội.

Hưng Quốc Học tiếp thu yêu cầu đặt lợi ích dân tộc trong một tổng thể, nhưng không chấp nhận việc dùng danh nghĩa đoàn kết để loại bỏ quyền phản biện.

9. Triết học mâu thuẫn: Từ Marx–Engels đến Mao

Trong On Contradiction, Mao phát triển cách phân tích mâu thuẫn trong triết học duy vật biện chứng.

Ông nhấn mạnh rằng sự vật và quá trình không tồn tại trong trạng thái đứng yên tuyệt đối. Chúng vận động thông qua những mâu thuẫn bên trong và quan hệ với môi trường xung quanh.

Trong một hệ thống phức tạp, không phải mọi mâu thuẫn đều có vai trò ngang nhau. Có mâu thuẫn chủ yếu, có mâu thuẫn thứ yếu; trong mỗi mâu thuẫn lại có mặt chủ yếu và mặt thứ yếu.

Khi điều kiện thay đổi, vị trí của chúng cũng có thể thay đổi.

Đây là một công cụ phân tích có giá trị trong nghiên cứu xã hội.

Chẳng hạn, một quốc gia đang trong tình trạng chiến tranh có thể phải đặt vấn đề bảo vệ độc lập lên trước một số tranh chấp kinh tế nội bộ. Nhưng khi hòa bình được lập lại, nhiệm vụ phát triển kinh tế, giáo dục, y tế và cải cách thể chế có thể trở thành những vấn đề trung tâm.

Một quốc gia đang nghèo đói có thể cần ưu tiên năng suất lao động và năng lực sản xuất. Khi đã đạt mức phát triển cao hơn, những vấn đề về môi trường, bất bình đẳng, quyền con người và chất lượng quản trị sẽ trở nên nổi bật.

Tuy nhiên, tư duy mâu thuẫn cũng có thể bị lạm dụng.

Nếu một cá nhân hoặc một bộ máy độc quyền xác định mâu thuẫn nào là chủ yếu, ai là đối tượng gây ra mâu thuẫn và phương thức giải quyết phải là gì, thì một công cụ triết học có thể trở thành công cụ phân loại và trừng phạt chính trị.

Hưng Quốc Học cần bổ sung một nguyên tắc:

Không một chủ thể quyền lực nào được độc quyền xác định sự thật về những mâu thuẫn của xã hội.

Việc nhận diện vấn đề phải dựa trên dữ liệu, nghiên cứu độc lập, tranh luận công khai và quyền phản biện. Một chính sách được ban hành phải có khả năng được đánh giá, sửa đổi hoặc bãi bỏ khi thực tế chứng minh nó sai.

10. Đường lối quần chúng: Từ quần chúng đến quần chúng

Một khái niệm nổi bật trong tư tưởng Mao là Mass Line, thường được dịch là Đường lối quần chúng.

Trong Some Questions Concerning Methods of Leadership (1943), Mao mô tả một phương pháp lãnh đạo theo chu trình: thu thập ý kiến và kinh nghiệm từ quần chúng, tổng hợp thành những quan điểm có hệ thống, đưa trở lại quần chúng để kiểm nghiệm và tiếp tục điều chỉnh.

Về mặt phương pháp, đây là một ý tưởng đáng chú ý.

Một chính sách không thể chỉ được hình thành từ suy nghĩ của những người ngồi trong văn phòng. Người hoạch định chính sách cần hiểu cuộc sống thực tế, điều kiện sản xuất, nhu cầu và những khó khăn mà người dân đang đối diện.

Nhưng câu hỏi thể chế lại rất quan trọng:

Ai được quyền phát biểu? Ai có quyền thu thập ý kiến? Ai quyết định ý kiến nào được xem là đúng? Người dân có thể công khai bác bỏ kết luận của cán bộ lãnh đạo hay không?

Nếu việc thu thập, tổng hợp và đánh giá ý kiến đều nằm trong tay một tổ chức độc quyền, thì chu trình từ quần chúng đến quần chúng vẫn có thể bị đóng kín trong chính bộ máy ấy.

Đó là khác biệt giữa tham khảo ý kiến và quyền tham gia quyết định.

Một cơ chế dân chủ thực chất cần có:

• Quyền tự do phát biểu.
• Quyền tiếp cận thông tin.
• Báo chí độc lập.
• Các tổ chức xã hội có khả năng hoạt động tự chủ.
• Cơ chế đại diện và giám sát.
• Quyền chất vấn và yêu cầu giải trình.
• Khả năng thay đổi người có trách nhiệm khi họ không hoàn thành nhiệm vụ.

Đường lối quần chúng có thể giúp một bộ máy hiểu xã hội. Nhưng chỉ các thiết chế bảo đảm quyền tự do và trách nhiệm giải trình mới giúp xã hội kiểm soát bộ máy.

11. Từ chiến tranh cách mạng đến nhà nước năm 1949

Ngày 1 tháng 10 năm 1949, Mao Trạch Đông tuyên bố thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tại Bắc Kinh.

Đây là kết quả của một quá trình chiến tranh kéo dài, những biến động chính trị sâu sắc và sự thay đổi tương quan lực lượng trên toàn Trung Quốc.

Thắng lợi này không chỉ là thắng lợi quân sự. Nó đánh dấu sự hình thành một nhà nước mới, thống nhất phần lớn đại lục dưới quyền lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Chính quyền mới phải giải quyết hàng loạt nhiệm vụ:

• Khôi phục sản xuất.
• Ổn định tiền tệ.
• Xây dựng hệ thống hành chính.
• Tái thiết giao thông và cơ sở hạ tầng.
• Cải cách ruộng đất.
• Phát triển giáo dục.
• Tổ chức hệ thống y tế.
• Xây dựng quân đội và năng lực quốc phòng.
• Thiết lập quan hệ quốc tế.

Không thể phủ nhận những thành tựu ban đầu của Trung Quốc trong việc khôi phục trật tự hành chính, mở rộng một số dịch vụ xã hội, cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục và y tế, cũng như đặt nền móng cho công nghiệp hóa.

Nhưng một vấn đề mới xuất hiện: phương thức tổ chức trong chiến tranh có phù hợp với việc điều hành một nền kinh tế rộng lớn và phức tạp hay không?

Trong chiến tranh, mệnh lệnh thống nhất và kỷ luật cao có thể giúp tập trung nguồn lực. Trong kinh tế, nếu mọi quyết định đều phải chờ mệnh lệnh hành chính, thông tin thị trường và sáng kiến địa phương có thể bị suy giảm.

Trong chiến tranh, việc hy sinh một bộ phận nguồn lực có thể được xem là cần thiết để đạt mục tiêu quân sự. Trong thời bình, chính sách phải được đánh giá bằng mức sống, năng suất, sức khỏe và cơ hội phát triển của con người.

Một nhà nước có thể thắng chiến tranh mà chưa chắc đã biết quản trị tốt hòa bình.

Đây là bước ngoặt quan trọng nhất trong quá trình đánh giá Maoism.

12. Xây dựng chủ nghĩa xã hội và quá trình tập thể hóa

Sau năm 1949, Trung Quốc từng bước chuyển từ nền kinh tế hỗn hợp và những hình thức sở hữu đa dạng sang mô hình kinh tế xã hội chủ nghĩa tập trung.

Trong những năm đầu, chính quyền mới tiếp nhận nhiều kinh nghiệm từ Liên Xô, đặc biệt trong kế hoạch hóa, phát triển công nghiệp nặng, xây dựng hệ thống nhà nước và tổ chức sản xuất.

Cải cách ruộng đất đã làm thay đổi sâu sắc quan hệ sở hữu tại nông thôn. Sau đó, quá trình hợp tác hóa và tập thể hóa nông nghiệp được đẩy mạnh.

Về mặt mục tiêu, chính quyền muốn tập trung nguồn lực để hiện đại hóa đất nước, giảm sự phân tán trong sản xuất và tạo điều kiện phát triển công nghiệp.

Nhưng quá trình này cũng làm thay đổi quan hệ giữa người nông dân và tư liệu sản xuất.

Khi quyền quyết định về đất đai, sản xuất, phân phối và lao động chuyển ngày càng nhiều lên các cấp quản lý tập thể và hành chính, người nông dân có thể mất đi một phần quyền tự chủ trong việc quyết định sinh kế của mình.

Vấn đề không chỉ là sở hữu cá nhân hay sở hữu tập thể. Vấn đề còn là quyền kiểm soát thực chất.

Một hình thức sở hữu được gọi là sở hữu tập thể nhưng người lao động không có quyền tham gia quyết định, không có thông tin và không có khả năng giám sát người quản lý thì chưa chắc đã tạo ra quyền làm chủ thực sự.

Đây là một vấn đề có giá trị đối với Hưng Quốc Học:

Không thể đánh giá một mô hình kinh tế chỉ bằng tên gọi của hình thức sở hữu. Phải xem xét ai có quyền quyết định, ai hưởng thành quả, ai chịu rủi ro và người lao động có thể bảo vệ quyền lợi của mình bằng phương thức nào.

13. Đại Nhảy Vọt: Khi ý chí chính trị đối đầu với quy luật kinh tế

Năm 1958, Mao phát động Đại Nhảy Vọt (Great Leap Forward).

Mục tiêu của chiến dịch là đưa Trung Quốc phát triển nhanh chóng, rút ngắn khoảng cách công nghiệp với các nước tiên tiến và đẩy mạnh quá trình chuyển đổi xã hội chủ nghĩa.

Chính quyền huy động một lực lượng lao động khổng lồ vào các chương trình sản xuất công nghiệp và nông nghiệp. Công xã nhân dân được thành lập trên quy mô lớn. Nhiều địa phương tổ chức các lò luyện thép nhỏ với kỳ vọng có thể nhanh chóng gia tăng sản lượng kim loại.

Đây là nỗ lực đưa phương thức huy động chính trị từng được sử dụng trong chiến tranh vào lĩnh vực phát triển kinh tế.

Nhưng kinh tế không vận hành theo mệnh lệnh chính trị đơn thuần.

Sản lượng thép không thể tăng bền vững nếu thiếu công nghệ, nguyên liệu, năng lượng, quản lý chất lượng và hệ thống sản xuất phù hợp.

Sản lượng nông nghiệp không thể tăng chỉ bằng việc phát động phong trào, nếu người nông dân bị điều chuyển khỏi đồng ruộng, cơ chế canh tác bị xáo trộn và các chỉ tiêu được đặt ra vượt quá khả năng thực tế.

Công xã nhân dân và những biện pháp tổ chức sản xuất khiên cưỡng làm suy giảm động lực và khả năng tự chủ của nhiều cộng đồng nông thôn.

Đồng thời, hệ thống báo cáo chịu áp lực chính trị. Một số cán bộ địa phương phóng đại sản lượng để thể hiện thành tích, trong khi những thông tin bất lợi không được phản ánh đầy đủ.

Hậu quả là một nạn đói nghiêm trọng xảy ra trong giai đoạn 1959–1961, gây ra tổn thất nhân mạng ở quy mô hàng chục triệu người theo nhiều nghiên cứu nhân khẩu học. Con số chính xác còn được tranh luận, do dữ liệu và phương pháp ước tính khác nhau. Tuy nhiên, trách nhiệm của những chính sách trong Đại Nhảy Vọt đối với thảm họa này đã được nhiều nghiên cứu học thuật xác lập.

Điều quan trọng không chỉ là một chính sách kinh tế sai lầm. Đó là sự kết hợp giữa quyền lực tập trung, chỉ tiêu phi thực tế, thông tin bị bóp méo, sự cưỡng ép trong tổ chức sản xuất và thiếu cơ chế sửa sai hữu hiệu.

Đại Nhảy Vọt cho thấy một giới hạn căn bản:

Ý chí chính trị có thể tập trung nguồn lực, nhưng không thể thay thế tri thức khoa học và những quy luật khách quan của sản xuất.

14. Quan hệ Trung–Xô: Khi hai trung tâm Marxism–Leninism bất đồng

Một vấn đề quan trọng cần được đặt vào tiến trình hình thành Maoism là sự rạn nứt giữa Trung Quốc và Liên Xô.

Sau năm 1949, Trung Quốc và Liên Xô thiết lập quan hệ đồng minh. Liên Xô hỗ trợ Trung Quốc trong công nghiệp, kỹ thuật, quốc phòng và đào tạo nhân lực.

Tuy nhiên, sự đồng thuận về hệ tư tưởng không loại bỏ những khác biệt về lợi ích quốc gia, chiến lược phát triển và quan niệm lãnh đạo phong trào cộng sản quốc tế.

Năm 1956, Nikita Khrushchev lên án một số chính sách của Stalin tại Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô.

Mao không hoàn toàn đồng tình với cách Khrushchev đánh giá Stalin. Ông cho rằng Stalin có sai lầm nhưng vẫn là một nhân vật lớn trong lịch sử Marxism–Leninism.

Sự khác biệt ngày càng mở rộng sang các vấn đề:

• Mức độ phê phán Stalin.
• Quan hệ giữa chiến tranh và hòa bình.
• Chiến lược đối với các nước tư bản.
• Mức độ tập trung đầu tư vào công nghiệp nặng.
• Vai trò lãnh đạo trong phong trào cộng sản quốc tế.
• Quan hệ giữa lợi ích quốc gia và đoàn kết ý thức hệ.

Sự chia rẽ Trung–Xô trong thập niên 1960 trở thành một biến cố lớn của Chiến tranh Lạnh.

Theo nghiên cứu của Lorenz M. Lüthi, sự rạn nứt không chỉ xuất phát từ tranh chấp ngoại giao mà còn gắn với những bất đồng về lý luận, chiến lược phát triển và vị thế lãnh đạo trong phong trào cộng sản quốc tế.

Điểm đáng chú ý là hai quốc gia cùng tuyên bố trung thành với Marxism–Leninism nhưng lại không thể thống nhất về cách hiểu và vận dụng học thuyết.

Điều này đặt ra một câu hỏi rộng hơn:

Nếu một học thuyết có nhiều cách diễn giải, ai có quyền xác định cách diễn giải nào là chính thống?

Nếu một quốc gia lấy lý luận làm nền tảng chính trị nhưng đồng thời có lợi ích quốc gia riêng, điều gì sẽ xảy ra khi lợi ích và ý thức hệ xung đột?

Hưng Quốc Học cho rằng không nên đồng nhất sự đoàn kết về mục tiêu phát triển với sự đồng nhất về tư tưởng. Các quốc gia có thể hợp tác trên cơ sở lợi ích chung mà không cần phải có cùng một mô hình chính trị hoặc cùng một học thuyết.

15. Từ Đại Nhảy Vọt đến khủng hoảng quyền lực

Sau thảm họa Đại Nhảy Vọt, Mao gặp phải sự phê phán và những điều chỉnh trong nội bộ lãnh đạo.

Một số nhà lãnh đạo như Lưu Thiếu Kỳ và Đặng Tiểu Bình tham gia thúc đẩy các biện pháp khôi phục kinh tế, điều chỉnh tổ chức sản xuất và giảm bớt một số chính sách cực đoan.

Nhưng sự điều chỉnh ấy cũng làm xuất hiện một vấn đề chính trị.

Mao lo ngại rằng quá trình khôi phục kinh tế và củng cố bộ máy hành chính có thể làm suy giảm tinh thần cách mạng, tạo ra một tầng lớp quan chức mới và khiến Đảng đi theo con đường mà ông cho là xa rời mục tiêu xã hội chủ nghĩa.

Trong tư duy của Mao, nguy cơ lớn nhất không chỉ nằm ở đối thủ bên ngoài mà còn có thể xuất hiện ngay bên trong Đảng.

Đây là một nhận định không hoàn toàn vô căn cứ. Bất kỳ tổ chức quyền lực lớn nào cũng có thể hình thành lợi ích nhóm, quan liêu và đặc quyền.

Nhưng cách giải quyết vấn đề lại có ý nghĩa quyết định.

Thay vì phát triển các thiết chế kiểm soát quyền lực, bảo đảm cạnh tranh chính trị, minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình, Mao ngày càng đặt niềm tin vào những chiến dịch huy động chính trị và sức mạnh uy tín cá nhân.

Nghịch lý bắt đầu hình thành:

Mao lo ngại bộ máy quyền lực bị tha hóa, nhưng phương thức ông lựa chọn để chống lại sự tha hóa ấy lại làm suy yếu các cơ chế kiểm soát quyền lực.

Khi một cá nhân có thể phát động phong trào để đối đầu với chính bộ máy do mình đứng đầu, câu hỏi về giới hạn quyền lực trở nên đặc biệt nghiêm trọng.

16. Cách mạng Văn hóa: Nghịch lý của cách mạng liên tục

Năm 1966, Mao phát động Đại Cách mạng Văn hóa Vô sản.

Mục tiêu được tuyên bố là chống lại những yếu tố tư bản chủ nghĩa, tư tưởng cũ, đặc quyền quan liêu và những người bị cho là đang đi theo con đường xét lại trong Đảng.

Mao huy động thanh niên, đặc biệt là Hồng vệ binh, tham gia phong trào đấu tranh chính trị trên phạm vi toàn quốc.

Trong thời gian đầu, phong trào tạo ra sự đảo lộn sâu sắc trong bộ máy Đảng và nhà nước. Nhiều cán bộ lãnh đạo, trí thức, giáo viên và những người bị quy kết là đối tượng chính trị trở thành mục tiêu công kích.

Các trường học, cơ sở nghiên cứu, cơ quan hành chính và hoạt động văn hóa bị gián đoạn nghiêm trọng.

Những cuộc đấu tranh giữa các phe phái diễn ra tại nhiều địa phương. Bạo lực chính trị, đấu tố, thanh trừng và sự tan rã của nhiều thiết chế đã gây ra tổn thất lớn cho xã hội Trung Quốc.

Cách mạng Văn hóa kéo dài đến năm 1976, khi Mao qua đời và cục diện chính trị thay đổi.

Yiching Wu, trong nghiên cứu tổng quan về Cách mạng Văn hóa, nhấn mạnh tính chất khủng hoảng sâu sắc của biến cố này: chính người đứng đầu bộ máy đã huy động lực lượng xã hội chống lại các cơ quan của bộ máy ấy, khiến nhiều thiết chế chính trị và hành chính bị tê liệt.

Vấn đề không chỉ nằm ở sự cực đoan của một phong trào.

Vấn đề nằm ở việc một cá nhân có thể sử dụng uy tín và quyền lực của mình để vượt qua những thiết chế mà chính mình có trách nhiệm bảo vệ.

Đây là một nghịch lý thể chế rất lớn.

Nếu chống quan liêu bằng cách phá hủy cơ quan quản trị, ai sẽ duy trì trật tự xã hội?

Nếu chống đặc quyền bằng cách thanh lọc chính trị, ai bảo đảm người thực hiện thanh lọc không hình thành đặc quyền mới?

Nếu chống giáo điều bằng cách áp đặt một chân lý chính trị duy nhất, làm thế nào để tư tưởng thực sự được tự do?

Cách mạng Văn hóa cho thấy chống lại sự tha hóa không thể chỉ dựa vào lòng nhiệt thành chính trị. Nó đòi hỏi những cơ chế kiểm soát quyền lực có tính ổn định và không phụ thuộc vào ý chí của một cá nhân.

17. Case study thứ nhất: Đại Nhảy Vọt và sự sụp đổ của thể chế thông tin

Đại Nhảy Vọt là một trường hợp điển hình để nghiên cứu mối quan hệ giữa quyền lực, thông tin và năng lực ra quyết định.

Có thể phân tích thảm họa này qua năm mắt xích.

Thứ nhất, chỉ tiêu chính trị vượt quá năng lực thực tế.

Trung ương đặt ra những mục tiêu sản xuất rất cao. Các địa phương được khuyến khích thể hiện thành tích vượt trội.

Thứ hai, hệ thống đánh giá cán bộ gắn với thành tích báo cáo.

Cán bộ có động cơ chứng minh rằng địa phương mình đang hoàn thành hoặc vượt chỉ tiêu. Báo cáo thấp có thể bị hiểu là thiếu quyết tâm chính trị.

Thứ ba, thông tin bị bóp méo.

Một số địa phương báo cáo sản lượng lương thực cao hơn thực tế. Những thông tin về thiếu hụt và khó khăn không được phản ánh đầy đủ.

Thứ tư, quyết định trung ương dựa trên dữ liệu sai lệch.

Khi tin rằng sản lượng lương thực cao, chính quyền có thể đưa ra những quyết định thu mua và phân bổ không phù hợp, trong khi lao động và nguồn lực nông nghiệp bị điều chuyển sang các chiến dịch khác.

Thứ năm, người dân không có đủ khả năng bảo vệ mình trước sai lầm chính sách.

Khi quyền lực tập trung và việc phản ánh sự thật bị hạn chế, những người chịu ảnh hưởng trực tiếp không có công cụ hữu hiệu để yêu cầu thay đổi chính sách.

Bài học không phải chỉ là phải có cán bộ trung thực.

Bài học là một quốc gia phải xây dựng một hệ thống mà trong đó người báo cáo sự thật không bị trừng phạt vì sự thật ấy bất lợi cho cấp trên.

Một nhà nước cần có:

• Thống kê độc lập.
• Kiểm toán có thẩm quyền.
• Báo chí có khả năng điều tra.
• Bảo vệ người tố giác sai phạm.
• Cơ chế công khai dữ liệu.
• Quyền phản biện chính sách.
• Hệ thống đánh giá cán bộ dựa trên kết quả thực tế, không phải thành tích tuyên truyền.

Luận điểm Hưng Quốc: Một quốc gia không thể thông minh hơn hệ thống thông tin của chính nó. Khi sự thật không thể đi lên, quyền lực sẽ mất khả năng nhìn thấy thực tế.

18. Case study thứ hai: Cách mạng Văn hóa và sự sụp đổ của kiến trúc thể chế

Cách mạng Văn hóa là một bài học khác, không giống Đại Nhảy Vọt nhưng có quan hệ sâu sắc với vấn đề quyền lực.

Nếu Đại Nhảy Vọt cho thấy nguy cơ của việc áp đặt ý chí chính trị lên quy luật kinh tế, thì Cách mạng Văn hóa cho thấy nguy cơ của việc dùng huy động chính trị để thay thế các thiết chế kiểm soát quyền lực.

Mao nhận diện một vấn đề có thật: bộ máy cách mạng có thể trở nên quan liêu, xa rời dân chúng và hình thành những nhóm lợi ích.

Nhưng ông không lựa chọn một hệ thống kiểm soát quyền lực dựa trên pháp luật và các thiết chế độc lập.

Thay vào đó, ông huy động quần chúng đối đầu với những bộ phận của chính bộ máy nhà nước.

Kết quả là sự phân rã của nhiều cơ quan quản trị, xung đột giữa các phe phái và sự gián đoạn của giáo dục, nghiên cứu, sản xuất.

Bài học cần rút ra không phải là từ bỏ việc chống quan liêu.

Ngược lại, chống quan liêu là một nhiệm vụ thường xuyên của mọi quốc gia.

Nhưng phải chống bằng những công cụ có thể tồn tại lâu dài:

1. Phân định rõ quyền hạn của các cơ quan.
2. Thiết lập cơ chế giám sát độc lập.
3. Bảo đảm xét xử công bằng.
4. Công khai tài sản và lợi ích liên quan của người có chức vụ.
5. Kiểm toán ngân sách và hoạt động công.
6. Bảo vệ người tố giác tham nhũng.
7. Tạo cơ chế cạnh tranh và thay thế người lãnh đạo theo quy định pháp luật.
8. Bảo vệ quyền tự do học thuật và quyền phản biện xã hội.

Một thể chế tốt không cần chờ một lãnh tụ xuất hiện để thanh lọc bộ máy. Nó phải có khả năng tự phát hiện và tự sửa sai ngay cả khi người đứng đầu không muốn bị phê bình.

19. Maoism và những nghịch lý của quyền lực

Khi nhìn toàn bộ quá trình từ cách mạng đến xây dựng nhà nước, Maoism bộc lộ một số nghịch lý sâu sắc.

Nghịch lý thứ nhất: Chống giáo điều nhưng có thể tạo ra giáo điều mới.

Mao nhấn mạnh phải phân tích hoàn cảnh cụ thể, không sao chép máy móc kinh nghiệm nước ngoài. Nhưng khi tư tưởng của Mao trở thành hệ thống chuẩn mực chính trị, khả năng phản biện chính tư tưởng ấy bị thu hẹp.

Nghịch lý thứ hai: Chống quan liêu nhưng làm suy yếu thiết chế.

Mao nhận ra nguy cơ bộ máy trở thành tầng lớp đặc quyền. Nhưng thay vì phát triển cơ chế giám sát độc lập, ông sử dụng những chiến dịch chính trị làm suy yếu chính các cơ quan quản trị.

Nghịch lý thứ ba: Đề cao quần chúng nhưng không bảo đảm quyền tự chủ của quần chúng.

Quần chúng được xem là nguồn sức mạnh cách mạng, nhưng quyền tham gia quyết định và quyền phản biện độc lập không được bảo đảm tương xứng.

Nghịch lý thứ tư: Muốn giải phóng con người nhưng duy trì trạng thái đấu tranh thường trực.

Nếu xã hội luôn được đặt trong tình trạng tìm kiếm những đối tượng cần đấu tranh, thì con người khó có được môi trường ổn định để học tập, sáng tạo, kinh doanh và xây dựng gia đình.

Nghịch lý thứ năm: Muốn xây dựng xã hội bình đẳng nhưng tập trung quyền lực vào một trung tâm.

Khi quyền quyết định tập trung, những người nắm giữ quyền lực có thể hình thành đặc quyền mới, dù danh nghĩa chính trị của hệ thống là xóa bỏ đặc quyền.

Những nghịch lý này không chỉ thuộc về lịch sử Trung Quốc. Chúng là những vấn đề mà bất kỳ mô hình chính trị nào cũng cần đối diện khi quyền lực không có giới hạn và thiếu cơ chế tự sửa sai.

20. Maoism nhìn từ Hưng Quốc Học: Tiếp thu và loại bỏ

Hưng Quốc Học không tiếp cận Maoism bằng thái độ phủ định toàn bộ, cũng không tiếp nhận nó như một khuôn mẫu kiến quốc.

Cần phân biệt những phương pháp có giá trị tham khảo với những cấu trúc quyền lực cần vượt qua.

Những giá trị phương pháp luận có thể tham khảo

Một là, chống sao chép máy móc.

Mỗi quốc gia có hoàn cảnh lịch sử, văn hóa, kinh tế và cấu trúc xã hội khác nhau. Học hỏi phải đi cùng năng lực phân tích và điều chỉnh.

Hai là, coi trọng thực tiễn.

Lý luận không thể chỉ tồn tại trong văn bản. Chính sách phải được thử nghiệm, đo lường và điều chỉnh theo kết quả.

Ba là, phát huy năng lực xã hội.

Sức mạnh quốc gia không chỉ đến từ ngân sách và bộ máy hành chính. Nó còn đến từ tri thức, sáng kiến, lao động, doanh nghiệp và khả năng hợp tác của người dân.

Bốn là, nhận diện vấn đề trọng tâm.

Một quốc gia phải biết xác định những điểm nghẽn đang cản trở sự phát triển, thay vì phân tán nguồn lực vào quá nhiều mục tiêu.

Năm là, biết tích lũy năng lực lâu dài.

Phát triển không phải là kết quả của một chiến dịch ngắn hạn. Nó đòi hỏi giáo dục, khoa học, công nghệ, thể chế và sự tích lũy qua nhiều thế hệ.

Những giới hạn Hưng Quốc Học phải vượt qua

Một là, độc quyền chân lý chính trị.

Không một cá nhân hay tổ chức nào được quyền tự nhận mình là chủ thể duy nhất có khả năng xác định lợi ích quốc gia.

Hai là, độc quyền quyền lực.

Quyền lực phải được phân định, kiểm soát và chịu trách nhiệm trước nhân dân.

Ba là, huy động chính trị thay thế năng lực khoa học.

Không thể dùng khẩu hiệu thay cho dữ liệu, dùng ý chí thay cho công nghệ và dùng chỉ tiêu hành chính thay cho năng suất thực tế.

Bốn là, đối kháng xã hội thường trực.

Một quốc gia cần khả năng giải quyết bất đồng bằng pháp luật, đối thoại và cơ chế hòa giải, không phải bằng việc liên tục phân loại con người thành bạn và thù.

Năm là, cá nhân hóa quyền lực.

Không thể xây dựng tương lai của một dân tộc trên giả định rằng luôn có một lãnh tụ đủ sáng suốt để quyết định thay tất cả mọi người.

21. Ranh giới giữa Maoism và Hưng Quốc Học

Sự khác biệt giữa hai hệ tư tưởng không chỉ nằm ở phương thức cách mạng. Nó nằm ở quan niệm về con người, quyền lực, nhà nước và mục đích cuối cùng của phát triển.

Tiêu chí	Maoism	Hưng Quốc Học
Nền tảng tư tưởng	Marxism–Leninism được tái cấu trúc trong điều kiện Trung Quốc	Lý luận kiến quốc đặt con người, dân tộc và thể chế làm nền tảng
Phương pháp luận	Phân tích mâu thuẫn và vận dụng vào đấu tranh cách mạng	Phân tích thực tiễn, kiểm chứng và cải cách thể chế
Lực lượng trung tâm	Liên minh công nhân–nông dân dưới sự lãnh đạo của Đảng	Toàn thể nhân dân với tư cách chủ thể kiến quốc
Tổ chức chính trị	Đảng tiên phong giữ vai trò lãnh đạo trung tâm	Quyền lực chính trị phải chịu giới hạn và giám sát
Nguồn lực phát triển	Tổ chức và huy động quần chúng	Phát triển năng lực, quyền tự chủ và sáng tạo của con người
Cơ chế thông tin	Hệ thống tập trung, dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực chính trị	Thông tin đa chiều, minh bạch và kiểm chứng độc lập
Cách giải quyết xung đột	Đấu tranh chính trị và phân tích mâu thuẫn	Pháp quyền, đối thoại, cạnh tranh chính trị và hòa giải
Phương thức thay đổi	Cách mạng và những chiến dịch huy động lớn	Cải cách có kiểm chứng, điều chỉnh và tích lũy năng lực
Vị thế con người	Quần chúng là lực lượng cách mạng	Nhân dân là chủ thể có quyền và mục đích của phát triển
Mục tiêu quản trị	Duy trì và phát triển chế độ xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng	Xây dựng quốc gia hưng thịnh, tự do, công bằng và có năng lực tự sửa sai

Điểm khác biệt căn bản nhất nằm ở chỗ: Hưng Quốc Học không xem nhân dân là nguồn lực để một bộ máy huy động theo mục tiêu có sẵn. Nhân dân phải là chủ thể có quyền xác định, tham gia và giám sát mục tiêu phát triển quốc gia.

Đó là một ranh giới về triết lý chính trị, không chỉ là khác biệt về kỹ thuật quản trị.

22. Quy luật vận hành: Từ quần chúng cách mạng đến nhân dân kiến quốc

Nếu Stalinism cho thấy nguy cơ của bộ máy quyền lực tập trung tuyệt đối, thì Maoism cho thấy một nguy cơ khác: năng lực huy động xã hội rất lớn có thể trở thành nguồn gốc của khủng hoảng nếu thiếu những cơ chế kiểm soát và phản hồi độc lập.

Hai kinh nghiệm này giúp Hưng Quốc Học nhận diện một quy luật quan trọng:

Quyền lực càng có khả năng huy động xã hội trên quy mô lớn thì càng phải chịu sự kiểm soát thể chế tương xứng.

Một bộ máy có thể huy động hàng triệu người nhưng không biết chính xác họ đang cần gì. Một chính quyền có thể ban hành hàng nghìn chỉ tiêu nhưng không đo được kết quả thật. Một lãnh tụ có thể nhận được sự tán dương rộng rãi nhưng vẫn đưa ra những quyết định sai lầm nghiêm trọng.

Vì vậy, năng lực huy động không đồng nghĩa với năng lực kiến quốc.

Hưng Quốc Học đặt ra một sự chuyển đổi về mục tiêu và phương thức.

Từ quần chúng cách mạng đến nhân dân kiến quốc

Trong mô hình cách mạng, quần chúng thường được tập hợp để thực hiện một mục tiêu chính trị đã được xác định.

Trong mô hình kiến quốc, nhân dân phải có quyền tham gia xác định mục tiêu, lựa chọn phương thức, giám sát quá trình thực hiện và thụ hưởng thành quả.

Đây là sự khác biệt căn bản.

Nhân dân kiến quốc phải có đầy đủ những điều kiện sau:

Quyền hạn: Có quyền tham gia vào những quyết định liên quan đến đời sống và tương lai quốc gia.

Năng lực: Được tiếp cận giáo dục, khoa học, công nghệ và cơ hội phát triển.

Thông tin: Có quyền biết, kiểm chứng và tiếp cận thông tin công.

Đại diện chính trị: Có cơ chế lựa chọn và giám sát những người đại diện.

Phản biện: Có quyền chất vấn, phê bình và đề xuất thay đổi chính sách.

Quyền sở hữu: Có quyền tài sản được pháp luật bảo vệ và cơ hội tham gia hoạt động kinh tế.

Tự do sáng tạo: Có môi trường để nghiên cứu, kinh doanh, sáng tác và đổi mới.

Trách nhiệm quốc gia: Có ý thức đóng góp, tôn trọng pháp luật và cùng bảo vệ lợi ích chung.

Những quyền ấy không thể chỉ được trao bằng lời tuyên bố. Chúng phải được bảo đảm bằng hiến pháp, pháp luật và những thiết chế có khả năng thực thi.

Quy luật vận hành Hưng Quốc

Từ cuộc đối thoại với Maoism, có thể khái quát một chu trình kiến quốc:

Tự do con người → Phát triển năng lực → Tạo ra giá trị → Tích lũy nguồn lực → Củng cố thể chế → Mở rộng cơ hội → Gia tăng sức mạnh quốc gia.

Chu trình này khác với logic huy động chính trị.

Huy động có thể tạo ra sức mạnh tức thời. Nhưng tự do, tri thức, quyền tự chủ và thể chế tốt mới tạo ra năng lực phát triển lâu dài.

Một quốc gia mạnh không phải là quốc gia có thể buộc mọi người cùng hành động theo một mệnh lệnh. Đó phải là quốc gia có khả năng tạo điều kiện để hàng triệu con người chủ động hành động, sáng tạo, hợp tác và chịu trách nhiệm.

---

KẾT LUẬN CHƯƠNG XXI

Mao Trạch Đông là một nhân vật lịch sử có ảnh hưởng đặc biệt lớn trong thế kỷ XX. Không thể hiểu Mao chỉ bằng cách xem ông như một người sao chép Stalin, cũng không thể đánh giá Maoism bằng sự ca ngợi những thành công của cách mạng mà bỏ qua những bi kịch của thời kỳ cầm quyền.

Mao đã thực hiện một sự chuyển hóa lớn đối với Marxism–Leninism khi đưa học thuyết này vào một xã hội nông nghiệp rộng lớn.

Ông thay đổi nền tảng xã hội của cách mạng, phát triển chiến lược nông thôn bao vây thành thị, xây dựng phương thức chiến tranh kéo dài, kết hợp vấn đề dân tộc với vấn đề giai cấp và nhấn mạnh việc phân tích hoàn cảnh cụ thể.

Những sáng tạo đó góp phần quan trọng vào thắng lợi năm 1949.

Nhưng thắng lợi của một cuộc cách mạng không tự động bảo đảm thành công của công cuộc kiến quốc.

Khi phương thức huy động chính trị được áp dụng vào quản trị kinh tế và xã hội, những giới hạn của mô hình bắt đầu bộc lộ. Đại Nhảy Vọt cho thấy sự nguy hiểm của một hệ thống không bảo vệ được thông tin trung thực. Cách mạng Văn hóa cho thấy sự nguy hiểm của một hệ thống không có khả năng kiểm soát quyền lực cá nhân.

Mao từng nhìn thấy nguy cơ quan liêu hóa của bộ máy cách mạng, nhưng không xây dựng được những thiết chế đủ sức ngăn chặn sự tập trung quyền lực và bảo vệ quyền phản biện độc lập.

Đây là nghịch lý lớn nhất trong di sản chính trị của ông.

Hưng Quốc Học rút ra năm bài học căn bản:

Thứ nhất, không thể xây dựng quốc gia bằng cách sao chép máy móc mô hình nước ngoài. Phải hiểu hoàn cảnh dân tộc, nhưng đồng thời phải tiếp thu những giá trị phổ quát của nhân loại.

Thứ hai, không thể thay thế tri thức khoa học bằng ý chí chính trị. Mọi chính sách phải được kiểm chứng bằng dữ liệu và kết quả thực tế.

Thứ ba, không thể chống quan liêu bằng cách phá hủy thiết chế. Phải xây dựng cơ chế giám sát, trách nhiệm giải trình và pháp quyền.

Thứ tư, không thể giải phóng con người bằng cách đặt con người dưới một chân lý chính trị độc quyền. Tự do tư tưởng và quyền phản biện là điều kiện để xã hội tự sửa sai.

Thứ năm, không thể đồng nhất sức mạnh của nhân dân với khả năng huy động nhân dân. Một dân tộc mạnh phải có những con người tự chủ, có tri thức, có quyền và có khả năng sáng tạo.

Từ Marx đến Lenin, từ Lenin đến Stalin, rồi từ Stalin đến Mao, Marxism đã trải qua nhiều lần chuyển hóa. Mỗi lần chuyển hóa đều để lại những kinh nghiệm, thành tựu, giới hạn và những câu hỏi chưa được giải quyết.

Hưng Quốc Học không đặt mục tiêu tiếp tục một chuỗi biến đổi của chủ nghĩa cách mạng ấy. Hưng Quốc Học đặt ra một câu hỏi khác:

Làm thế nào để xây dựng một quốc gia mạnh mà không cần biến con người thành công cụ của quyền lực?

Câu trả lời phải bắt đầu từ sự thay đổi vị thế của con người.

Từ quần chúng được huy động sang nhân dân có quyền tự quyết.

Từ quyền lực tập trung sang quyền lực được kiểm soát.

Từ chân lý được tuyên bố sang tri thức được kiểm chứng.

Từ đấu tranh chính trị thường trực sang kiến tạo một xã hội có khả năng hợp tác và phát triển.

Từ một nhà nước yêu cầu nhân dân phục vụ mục tiêu của bộ máy sang một nhà nước được thiết lập để phục vụ quyền lợi chính đáng và tương lai của nhân dân.

Đó là ranh giới tư tưởng giữa Maoism và Hưng Quốc Học.

Một cuộc cách mạng có thể làm thay đổi chính quyền. Nhưng chỉ một kiến trúc thể chế tốt mới có thể bảo đảm quyền lực không trở thành tài sản riêng của người cầm quyền.

Và chỉ khi nhân dân thực sự là chủ thể của sự phát triển, sức mạnh của dân tộc mới có thể được duy trì qua nhiều thế hệ. 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH

I. Văn bản gốc của Mao Trạch Đông

1. Mao Zedong, Problems of Strategy in China's Revolutionary War (1936).
2. Mao Zedong, On Practice (1937).
3. Mao Zedong, On Contradiction (1937).
4. Mao Zedong, The Tasks of the Chinese Communist Party in the Period of Resistance to Japan (1937).
5. Mao Zedong, On Protracted War (1938).
6. Mao Zedong, On New Democracy (1940).
7. Mao Zedong, Some Questions Concerning Methods of Leadership (1943).

Các văn bản được tham khảo trong Selected Works of Mao Tse-tung. Cần lưu ý rằng một số văn bản trong tuyển tập đã được biên tập lại; việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng cần phân biệt bản gốc, bản công bố sau này và những tranh luận học thuật về niên đại, quá trình hiệu đính.

II. Nghiên cứu học thuật quốc tế

1. Stuart R. Schram, The Thought of Mao Tse-Tung, Cambridge University Press.
2. Raymond F. Wylie, The Emergence of Maoism: Mao Tse-tung, Ch'en Po-ta, and the Search for Chinese Theory, 1935–1945, Stanford University Press.
3. Joseph Fewsmith, Forging Leninism in China: Mao and the Remaking of the Chinese Communist Party, 1927–1934, Cambridge University Press.
4. Lorenz M. Lüthi, The Sino-Soviet Split: Cold War in the Communist World, Princeton University Press, 2008.
5. Roderick MacFarquhar, The Origins of the Cultural Revolution, Columbia University Press.
6. Andrew G. Walder, các nghiên cứu về Cách mạng Văn hóa và biến đổi chính trị – xã hội Trung Quốc.
7. Yiching Wu, nghiên cứu tổng quan về Cách mạng Văn hóa, Oxford Bibliographies in Chinese Studies, 2016.
8. James Kai-sing Kung, các nghiên cứu về kinh tế chính trị của Đại Nhảy Vọt và nạn đói Trung Quốc.
9. Dennis Tao Yang, “China's Agricultural Crisis and Famine of 1959–1961: A Survey and Comparison to Soviet Famines,” Comparative Economic Studies, 2008.
10. Suzanne Pepper, Civil War in China: The Political Struggle, 1945–1949, Rowman & Littlefield.

III. Nguyên tắc sử dụng tư liệu

Khi nghiên cứu Maoism, cần phân biệt ba tầng thông tin:

• Dữ kiện lịch sử: Văn bản, sự kiện, số liệu, chính sách và diễn biến có nguồn xác định.
• Diễn giải học thuật: Những cách giải thích khác nhau của các nhà nghiên cứu về nguyên nhân, động cơ và hệ quả.
• Đánh giá Hưng Quốc Học: Những nhận định triết học, chính trị và thể chế được rút ra từ việc đối chiếu lịch sử.

Đặc biệt, các số liệu về tổn thất nhân mạng trong Đại Nhảy Vọt và Cách mạng Văn hóa cần ghi rõ phương pháp ước tính, phạm vi thời gian và nguồn nghiên cứu, tránh biến những con số còn tranh luận thành dữ kiện tuyệt đối.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM