CHƯƠNG 5 - ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP

CHƯƠNG 5

BIÊN GIỚI 1950 – KHI LỰC LƯỢNG VIỆT MINH BƯỚC SANG MỘT CẤP ĐỘ MỚI

Việt Bắc 1947 đặt ra câu hỏi: Một lực lượng còn non yếu có thể tồn tại trước cuộc tiến công lớn của đối phương hay không?

Biên giới 1950 đặt ra câu hỏi khác: Lực lượng ấy đã có thể tập trung quân, tổ chức một chiến dịch tiến công, đánh bại những đơn vị cơ động lớn của đối phương và thay đổi thế bố trí chiến lược hay chưa?

1. Năm 1950: Từ tồn tại đến tìm kiếm quyền chủ động

Chiến thắng Việt Bắc năm 1947 giúp Việt Minh bảo toàn cơ quan lãnh đạo, lực lượng chủ lực và căn cứ địa chiến lược. Nhưng bảo toàn được lực lượng chưa đồng nghĩa với việc có khả năng đánh bại quân đội Pháp trong những trận đánh quy mô lớn.

Trong những năm tiếp theo, cuộc chiến vẫn diễn ra chủ yếu trong thế giằng co. Pháp kiểm soát các đô thị, nhiều tuyến giao thông quan trọng và một hệ thống đồn bốt nhằm hạn chế hoạt động của Việt Minh. Phía Việt Minh mở rộng chiến tranh du kích, xây dựng lực lượng địa phương, củng cố căn cứ địa và từng bước phát triển các đơn vị chủ lực.

Đến năm 1950, hai biến động lớn làm thay đổi điều kiện chiến lược.

Thứ nhất, ngày 18 tháng 1 năm 1950, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 30 tháng 1, Liên Xô cũng công nhận chính phủ này. Những sự kiện đó mở ra một môi trường ngoại giao và viện trợ quốc tế mới cho Việt Minh. Cuộc kháng chiến từ đây có thêm điều kiện gắn kết với mạng lưới các nước xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh.

Thứ hai, chiến thắng của lực lượng cộng sản Trung Quốc năm 1949 đã làm thay đổi tương quan địa chính trị ở phía Bắc Việt Nam. Một đường biên giới vốn bị quân Pháp kiểm soát chặt chẽ nay có khả năng trở thành tuyến tiếp xúc, giao thương và tiếp nhận viện trợ.

Nhưng cơ hội địa chính trị không tự động biến thành sức mạnh quân sự. Muốn tận dụng được nó, Việt Minh phải giải quyết một bài toán lớn hơn: chuyển hóa lực lượng vũ trang vốn trưởng thành chủ yếu trong chiến tranh du kích thành một quân đội có khả năng tổ chức chiến dịch tiến công, tập trung binh lực, phối hợp nhiều đơn vị, bảo đảm hậu cần và duy trì tác chiến trong thời gian dài.

Đó là bối cảnh dẫn đến Chiến dịch Biên giới năm 1950.

2. Đường số 4: Một tuyến giao thông và một vấn đề sinh tồn chiến lược

Đường số 4, nối các vị trí Cao Bằng, Đông Khê, Thất Khê và Lạng Sơn, có ý nghĩa vượt xa chức năng giao thông thông thường.

Đối với Pháp, hệ thống đồn bốt dọc tuyến đường này giúp kiểm soát vùng biên giới, bảo vệ các vị trí quân sự và hạn chế khả năng liên lạc giữa Việt Minh với bên ngoài. Đối với Việt Minh, việc tuyến đường bị kiểm soát đồng nghĩa với việc căn cứ địa Việt Bắc bị đặt trong tình trạng khó tiếp cận nguồn tiếp tế và viện trợ từ Trung Quốc.

Đây không phải một bức tường kín tuyệt đối, nhưng là một hệ thống kiểm soát quân sự có giá trị chiến lược.

Nếu phá vỡ được hệ thống ấy, Việt Minh có thể đạt được nhiều mục tiêu cùng lúc:

• Làm suy yếu thế bố trí phòng thủ của Pháp ở vùng biên giới.
• Mở rộng không gian hoạt động của lực lượng vũ trang.
• Tạo điều kiện tiếp nhận vũ khí, đạn dược, trang bị và hỗ trợ kỹ thuật từ Trung Quốc.
• Củng cố căn cứ địa Việt Bắc và cải thiện khả năng bảo đảm hậu cần.
• Tạo điều kiện phát triển lực lượng chủ lực cho những chiến dịch tiếp theo.

Vì vậy, Chiến dịch Biên giới không chỉ nhằm chiếm một số cứ điểm. Mục tiêu sâu xa hơn là thay đổi điều kiện chiến tranh.

Có thể đánh chiếm một đồn nhưng chưa chắc đã thay đổi được cục diện. Ngược lại, nếu phá vỡ được một hệ thống kiểm soát chiến lược, một chiến thắng ở địa bàn cụ thể có thể tạo ra những hệ quả vượt xa phạm vi trận đánh.

Đây chính là điểm cần phân biệt khi đánh giá Chiến dịch Biên giới: thắng lợi chiến thuật là một chuyện; thay đổi thế chiến lược là chuyện khác.

3. Đông Khê: Chọn mục tiêu để buộc đối phương phải hành động

Chiến dịch Biên giới diễn ra từ ngày 16 tháng 9 đến ngày 17 tháng 10 năm 1950. Trong lịch sử quân sự Việt Nam, chiến dịch này còn được biết đến với mật danh Lê Hồng Phong II.

Một quyết định quan trọng của Bộ Chỉ huy chiến dịch là lựa chọn Đông Khê làm mục tiêu mở đầu, thay vì tiến công trực tiếp Cao Bằng.

Đông Khê nằm giữa Cao Bằng và Thất Khê, giữ vị trí quan trọng trên Đường số 4. Đây là cứ điểm có giá trị chiến lược nhưng tương quan phòng thủ và khả năng cứu viện của nó tạo ra cơ hội tác chiến cho phía Việt Minh.

Đánh Đông Khê có hai ý nghĩa.

Một là, nếu chiếm được cứ điểm này, hệ thống phòng thủ của Pháp trên Đường số 4 sẽ bị chia cắt. Cao Bằng có nguy cơ bị cô lập với các vị trí phía nam.

Hai là, việc Đông Khê thất thủ có thể buộc quân Pháp phải điều động lực lượng cơ động để giải vây hoặc rút quân khỏi Cao Bằng. Khi đó, những đơn vị cơ động của đối phương có thể rời khỏi vị trí phòng thủ tương đối an toàn, tiến vào địa bàn mà Việt Minh đã chuẩn bị lực lượng.

Đây là cơ sở của phương thức tác chiến thường được khái quát bằng cách nói “đánh điểm, diệt viện”.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng khái niệm này. Không phải cứ đánh một cứ điểm là đối phương nhất định phải đưa quân đến cứu viện; cũng không phải cứ quân cứu viện xuất hiện là có thể tiêu diệt được. Muốn biến ý đồ ấy thành kết quả, bên tiến công phải có khả năng lựa chọn địa bàn, dự đoán phản ứng của đối phương, tổ chức lực lượng chặn đánh, giữ bí mật hành quân và phối hợp nhiều đơn vị trong một không gian tác chiến rộng.

Ngày 16 tháng 9, quân Việt Minh bắt đầu tiến công Đông Khê. Sau những trận đánh quyết liệt, cứ điểm thất thủ ngày 18 tháng 9.

Phản ứng của Pháp diễn ra theo hai hướng. Một cánh quân do trung tá Le Page chỉ huy từ Thất Khê tiến lên, nhằm tái chiếm Đông Khê và giải vây cho hệ thống phòng thủ phía bắc. Một cánh quân do trung tá Charton chỉ huy rút từ Cao Bằng xuống phía nam, tìm cách hội quân với Le Page.

Hai cánh quân này cuối cùng bị cuốn vào những trận đánh ác liệt tại khu vực Cốc Xá và các điểm cao lân cận. Lực lượng Việt Minh tổ chức bao vây, chia cắt và tiến công, khiến các đơn vị Pháp mất khả năng phối hợp, đội hình tan vỡ và chịu tổn thất rất nặng. Charton cùng nhiều sĩ quan và binh lính bị bắt. Le Page cũng bị bắt sau khi lực lượng của ông bị đánh tan rã.

Như vậy, Việt Minh không chỉ chiếm được Đông Khê mà còn đánh bại hai cánh quân cơ động được điều động để xử lý hậu quả của việc mất cứ điểm này. Hệ thống phòng thủ của Pháp trên Đường số 4 bị phá vỡ, buộc quân Pháp phải rút khỏi Cao Bằng và một số vị trí khác.

Đây là một thành công có ý nghĩa lớn về nghệ thuật chiến dịch. Việt Minh đã biết sử dụng một mục tiêu có giá trị chiến lược để tạo ra phản ứng của đối phương, sau đó tập trung lực lượng đánh vào những đơn vị cơ động đang gặp bất lợi về địa hình và thế bố trí.

Nhưng không nên giản lược chiến thắng thành một cái bẫy được thiết kế hoàn hảo ngay từ đầu. Kết quả còn phụ thuộc vào diễn biến thực tế, khả năng chỉ huy tại chiến trường, sức chiến đấu của các đơn vị và những sai lầm trong tổ chức rút quân, cứu viện của phía Pháp. Lịch sử chiến dịch luôn là sự tương tác giữa ý đồ của hai bên, chứ không phải sự thực hiện một kịch bản chỉ có một người quyết định.

4. Từ chiến tranh du kích đến tác chiến chính quy: Bước tiến thực sự nằm ở đâu?

Nếu Việt Bắc 1947 cho thấy Việt Minh có khả năng phân tán lực lượng, dựa vào địa hình và nhân dân để tránh bị tiêu diệt, thì Biên giới 1950 cho thấy một năng lực mới đang hình thành.

Đó là khả năng tập trung lực lượng chủ lực vào một hướng chiến lược, tiến công những cứ điểm được tổ chức phòng thủ, đồng thời triển khai các hoạt động chặn viện, bao vây và tiêu diệt những đơn vị cơ động của đối phương.

Sự trưởng thành ấy thể hiện trên nhiều phương diện.

Thứ nhất, tổ chức lực lượng.

Việt Minh đã xây dựng được những đơn vị chủ lực có quy mô lớn hơn, khả năng tác chiến tập trung cao hơn. Đại đoàn 308, được thành lập từ năm 1949, là một lực lượng quan trọng trong quá trình phát triển ấy. Không nên viết rằng các đại đoàn chủ lực chỉ xuất hiện lần đầu tại Biên giới 1950; chính xác hơn, đây là chiến dịch đánh dấu sự phát huy rõ rệt hơn vai trò của các đơn vị cấp đại đoàn trong một chiến dịch tiến công lớn.

Thứ hai, năng lực tham mưu.

Một chiến dịch trên địa bàn rộng đòi hỏi phải dự kiến nhiều tình huống: đánh cứ điểm nào trước, đối phương có thể phản ứng ra sao, lực lượng nào chặn viện, lực lượng nào bao vây, đường hành quân và rút lui được tổ chức như thế nào. Đây là yêu cầu khác hẳn với một trận phục kích hoặc một hoạt động du kích ở quy mô nhỏ.

Thứ ba, khả năng hiệp đồng.

Các đơn vị không thể chỉ chiến đấu riêng lẻ. Họ phải phối hợp theo một ý đồ chung, bảo đảm rằng hoạt động ở một khu vực có thể hỗ trợ cho hoạt động ở khu vực khác. Việc bao vây, chia cắt và đánh các cánh quân Pháp trong chiến dịch cho thấy năng lực phối hợp đã có bước tiến đáng kể.

Thứ tư, hậu cần.

Một lực lượng chủ lực càng tập trung đông thì nhu cầu lương thực, đạn dược, thuốc men, vận tải và cứu chữa thương binh càng lớn. Nếu không giải quyết được hậu cần, ưu thế quân số tập trung có thể nhanh chóng trở thành gánh nặng.

Tuy nhiên, chiến dịch này không chứng minh rằng Việt Minh đã hoàn toàn làm chủ chiến tranh chính quy. Năng lực ấy còn phụ thuộc vào địa hình, tương quan hỏa lực, khả năng bảo đảm hậu cần và cách tổ chức lực lượng của đối phương.

Biên giới 1950 là một bước trưởng thành quan trọng, không phải điểm kết thúc của quá trình trưởng thành.

5. Trung Quốc và Việt Minh: Viện trợ, cố vấn và quyền tự chủ chiến lược

Một vấn đề không thể bỏ qua khi nghiên cứu Chiến dịch Biên giới là vai trò của Trung Quốc.

Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời, Việt Minh có điều kiện tiếp xúc với một hậu phương quốc tế mới. Vũ khí, đạn dược, trang bị, kinh nghiệm tổ chức và hỗ trợ quân sự từ Trung Quốc góp phần quan trọng vào quá trình phát triển lực lượng chủ lực Việt Nam.

Năm 1950, tướng Trần Canh được Trung Quốc cử sang Việt Nam với vai trò đại diện và chỉ đạo đoàn cố vấn quân sự. Ông đến Việt Bắc vào tháng 7, tham gia tư vấn cho việc chuẩn bị Chiến dịch Biên giới. Vai trò của Trần Canh trong chiến dịch là một dữ kiện lịch sử cần được nhìn nhận nghiêm túc, thay vì né tránh vì lo ngại rằng việc thừa nhận ảnh hưởng của Trung Quốc sẽ làm giảm ý nghĩa của chiến thắng Việt Minh. 

Một số nghiên cứu cho rằng cố vấn Trung Quốc có ảnh hưởng đáng kể đến việc lựa chọn mục tiêu, phương pháp tác chiến và cách tổ chức lực lượng. Qiang Zhai, trong nghiên cứu về quá trình chuyển giao mô hình quân sự Trung Quốc cho Việt Minh, đã phân tích vai trò của các cố vấn trong Chiến dịch Biên giới và những chiến dịch tiếp theo. Xiaobing Li cũng cho thấy Trung Quốc không chỉ cung cấp vũ khí mà còn tham gia huấn luyện, tổ chức và xây dựng năng lực quân sự cho lực lượng Việt Minh. 

Nhưng từ đó đi đến kết luận rằng Chiến dịch Biên giới là một chiến thắng hoàn toàn do Trung Quốc thiết kế và chỉ huy là một bước suy diễn khác. Muốn xác định chính xác mức độ ảnh hưởng, phải nghiên cứu từng vấn đề: ai đề xuất phương án, ai tham gia thảo luận, ai quyết định, ai trực tiếp chỉ huy các đơn vị Việt Nam, và trách nhiệm thuộc về ai khi tình huống chiến trường thay đổi.

Cũng không nên rơi vào cách giải thích đối lập: hoặc hoàn toàn nhờ viện trợ Trung Quốc, hoặc chiến thắng chỉ do nội lực Việt Nam.

Hai cách giải thích ấy đều làm nghèo lịch sử.

Một quân đội có thể nhận vũ khí và kinh nghiệm từ bên ngoài nhưng vẫn phải xây dựng khả năng tổ chức, huy động nhân lực, chỉ huy và chiến đấu trên chiến trường của mình. Ngược lại, nói đến ý chí tự lực tự cường mà bỏ qua vai trò vật chất và chuyên môn của viện trợ quốc tế cũng không phải là cách đánh giá đầy đủ.

Vấn đề Hưng Quốc cần đặt ra là: Một quốc gia có thể tiếp nhận sự giúp đỡ từ bên ngoài mà vẫn giữ được năng lực tự quyết đến đâu?

Tự chủ không có nghĩa là không cần ai. Tự chủ là khả năng tiếp nhận nguồn lực mà không đánh mất năng lực xác định lợi ích, lựa chọn mục tiêu và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.

Đây là một vấn đề không chỉ thuộc lịch sử quân sự mà còn thuộc lịch sử chính trị và quan hệ quốc tế Việt Nam trong nhiều thập niên tiếp theo.

6. Hậu cần và dân công: Phần sức mạnh không nằm trên bản đồ tác chiến

Một chiến dịch lớn không thể chỉ được đánh giá qua số cứ điểm bị chiếm, số đơn vị đối phương bị tiêu diệt hoặc số tù binh bị bắt.

Phía sau những kết quả ấy là một hệ thống hậu cần dựa rất lớn vào sức người.

Địa bàn chiến dịch là vùng rừng núi, đường đi khó khăn, điều kiện vận chuyển cơ giới hạn chế. Bộ đội cần lương thực, đạn dược, thuốc men và phương tiện vận tải. Thương binh cần được đưa ra khỏi chiến trường. Những nhu cầu ấy không thể giải quyết chỉ bằng mệnh lệnh tác chiến.

Dân công, đồng bào địa phương và các lực lượng phục vụ chiến dịch đã góp phần vận chuyển lương thực, đạn dược, tải thương, sửa đường và bảo đảm những điều kiện thiết yếu cho hoạt động của bộ đội.

Một số tài liệu lịch sử nêu con số hơn 121.700 lượt dân công phục vụ Chiến dịch Biên giới. Tuy nhiên, khi sử dụng con số này trong nghiên cứu, cần đối chiếu tài liệu gốc và làm rõ cách thống kê: đó là số người, số lượt huy động hay tổng số lượt công phục vụ trong một khoảng thời gian. Không nên biến một con số thống kê chưa được giải thích thành số lượng cá nhân chính xác.

Điều quan trọng hơn là phải nhìn nhận dân công như một bộ phận của hệ thống hậu cần chiến tranh, chứ không chỉ là hình ảnh minh họa cho tinh thần yêu nước.

Việc huy động lao động quy mô lớn trong thời chiến cũng tạo ra những áp lực đối với đời sống gia đình và sản xuất. Người dân phải rời công việc thường ngày, đi xa nhà, đối mặt với hiểm nguy và điều kiện sinh hoạt thiếu thốn. Mức độ tự nguyện, mệnh lệnh, chế độ đãi ngộ và những tổn thất cụ thể cần được nghiên cứu bằng tài liệu từng địa phương, không nên mặc nhiên đồng nhất trải nghiệm của mọi người.

Một lịch sử chiến tranh đầy đủ phải nhìn thấy cả người chiến sĩ cầm súng lẫn người dân vận chuyển từng bao gạo, từng hòm đạn; cả người chỉ huy lập kế hoạch lẫn những gia đình phải gánh phần lao động bị thiếu hụt ở quê nhà.

Chiến thắng là kết quả của một hệ thống huy động xã hội. Nhưng sức mạnh huy động chỉ thật sự bền vững khi nhà nước có khả năng tổ chức, bảo đảm và ghi nhận những đóng góp ấy.

Đây là một bài học quan trọng: Không thể nói đến sức mạnh quốc gia nếu chỉ tính những gì quân đội có mà không tính những gì xã hội phải cung cấp và phải chịu đựng.

7. Năm 1951: Khi một phương thức thành công không thể áp dụng ở mọi chiến trường

Chiến thắng Biên giới 1950 tạo ra một bước chuyển lớn trong tương quan quân sự. Nhưng thắng lợi ấy cũng đặt ra một nguy cơ: đánh đồng khả năng thành công trong một điều kiện cụ thể với năng lực chiến thắng trong mọi điều kiện.

Địa hình rừng núi, hệ thống cứ điểm phân tán và những tuyến vận động có thể bị chia cắt đã tạo ra những điều kiện thuận lợi cho Việt Minh trong chiến dịch năm 1950. Nhưng vùng trung du và đồng bằng Bắc Bộ lại có những đặc điểm khác.

Ở đó, quân Pháp có khả năng sử dụng pháo binh, xe tăng, không quân và lực lượng cơ động với hiệu quả cao hơn. Hệ thống phòng thủ được củng cố, các cứ điểm có khả năng hỗ trợ lẫn nhau, trong khi địa hình trống trải khiến lực lượng tiến công dễ bị phát hiện và chịu hỏa lực tập trung.

Đầu năm 1951, Việt Minh mở các chiến dịch tiến công lớn, trong đó có Vĩnh Yên, Mạo Khê và chiến dịch Đường số 18. Những chiến dịch này cho thấy lực lượng chủ lực đã có khả năng tập trung binh lực đáng kể, nhưng cũng bộc lộ giới hạn trong việc đối đầu với một đối phương có ưu thế hỏa lực và tổ chức phòng thủ.

Vĩnh Yên, tháng 1 năm 1951

Đây là một trong những trận đánh lớn đầu tiên mà quân chủ lực Việt Minh thử sức trong điều kiện tác chiến tập trung ở vùng trung du. Tướng Jean de Lattre de Tassigny, vừa nắm quyền chỉ huy quân đội Pháp ở Đông Dương, đã trực tiếp chỉ đạo việc sử dụng lực lượng cơ động, pháo binh và không quân để bảo vệ khu vực.

Việt Minh chịu tổn thất nặng. Những đợt tiến công không đạt được mục tiêu, trong khi hỏa lực Pháp phát huy hiệu quả cao trên địa hình tương đối trống trải. Nghiên cứu của Alexander Zervoudakis về trận Vĩnh Yên cũng nhấn mạnh sự khác biệt giữa tham vọng tiến công của Việt Minh và ưu thế của Pháp trong một cuộc đối đầu chính quy ở vùng trung du. <Cite refs={["turn619958search9","turn619958search10"]}/>

Mạo Khê, tháng 3 năm 1951

Tại Mạo Khê, quân Việt Minh tiếp tục thử sức với hệ thống phòng thủ và lực lượng cơ động Pháp. Địa bàn có ý nghĩa chiến lược đối với tuyến giao thông và khu vực công nghiệp than Đông Bắc. Nhưng việc tập trung lực lượng tiến công không tự động tạo ra ưu thế nếu đối phương có thể sử dụng hỏa lực và cơ động để phản kích.

Đường số 18, tháng 3–4 năm 1951

Chiến dịch Đường số 18, còn được gọi là chiến dịch Hoàng Hoa Thám, cho thấy một vấn đề khác: tổ chức chiến dịch trên địa bàn rộng, có nhiều vị trí phòng thủ và điều kiện tác chiến phức tạp đòi hỏi khả năng phối hợp, hậu cần và kiểm soát nhịp độ rất cao. Đây không đơn giản là một trận đánh có thể giải quyết bằng việc tập trung quân số vào một điểm.

Không nên gom cả ba chiến dịch vào một kết luận duy nhất rằng Việt Minh đã “đánh biển người” rồi thất bại. Mỗi chiến dịch có mục tiêu, địa hình, tương quan lực lượng và diễn biến riêng. Cần khảo sát từng trận để xác định những sai lầm về phương án, tình báo, tổ chức hiệp đồng, hỏa lực, hậu cần và thời điểm tiến công.

Tuy nhiên, có thể rút ra một nhận định chung: năng lực đánh bại một đối phương trong điều kiện thuận lợi không đồng nghĩa với năng lực đánh bại đối phương trong mọi điều kiện chiến trường.

Năm 1951 buộc Bộ Chỉ huy Việt Minh phải nhìn lại giới hạn của lực lượng chủ lực. Những bài học từ các chiến dịch này góp phần điều chỉnh cách sử dụng quân đội, nhấn mạnh hơn yêu cầu lựa chọn mục tiêu, địa bàn, thời cơ và tương quan lực lượng.

Không thể nói rằng toàn bộ quá trình điều chỉnh chiến lược chỉ bắt đầu sau một thất bại, cũng không thể quy mọi quyết định năm 1951 về một trạng thái tâm lý “ảo tưởng chiến thắng”. Nhưng rõ ràng, những tổn thất ấy đã làm nổi bật một giới hạn mà chiến thắng Biên giới chưa thể trả lời.

8. Đối thoại Hưng Quốc: Nội lực, ngoại lực và giới hạn của quyền tự chủ

Phần đối thoại dưới đây là tình huống tư tưởng do tác giả kiến tạo, nhằm đặt lại những vấn đề lịch sử; không phải lời phát biểu hoặc hồi ký được ghi nhận của Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Học giả Hưng Quốc:

— Thưa Đại tướng, Chiến dịch Biên giới 1950 đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của quân đội Việt Minh. Nhưng chiến dịch ấy cũng diễn ra trong điều kiện có viện trợ và cố vấn quân sự Trung Quốc. Theo ông, ranh giới giữa năng lực tự chủ của Việt Minh và sự hỗ trợ từ bên ngoài nên được nhìn nhận như thế nào?

Võ Nguyên Giáp – nhân vật trong đối thoại giả định:

— Không thể phủ nhận vai trò của viện trợ và kinh nghiệm từ Trung Quốc. Một quân đội đang phát triển, thiếu thốn vũ khí và trang bị, nếu có điều kiện tiếp nhận sự hỗ trợ thì đó là một lợi thế lớn. Nhưng viện trợ không tự biến thành chiến thắng. Nó cần được tổ chức, phân phối, huấn luyện và sử dụng trên chiến trường. Người chiến sĩ Việt Nam phải chiến đấu; nhân dân Việt Nam phải bảo đảm hậu cần; bộ chỉ huy Việt Nam phải chịu trách nhiệm về những quyết định của mình.

Học giả Hưng Quốc:

— Nhưng từ năm 1950, cuộc kháng chiến đã gắn chặt hơn với một mạng lưới quốc tế. Điều đó có thể tạo ra những ràng buộc về chiến lược và tư tưởng trong tương lai hay không?

Võ Nguyên Giáp – nhân vật trong đối thoại giả định:

— Sự giúp đỡ quốc tế luôn đi cùng những quan hệ và lợi ích nhất định. Không một quốc gia nào có thể coi viện trợ là thứ hoàn toàn tách rời khỏi bối cảnh chính trị. Người lãnh đạo phải biết tranh thủ sự giúp đỡ, đồng thời nhận thức rõ lợi ích và giới hạn của quan hệ ấy.

Học giả Hưng Quốc:

— Như vậy, tự chủ không có nghĩa là từ chối sự hỗ trợ, mà là không để sự hỗ trợ thay thế khả năng tự quyết?

Võ Nguyên Giáp – nhân vật trong đối thoại giả định:

— Đó là một vấn đề căn bản. Một quốc gia muốn tự quyết phải có năng lực của chính mình. Nếu không có năng lực tổ chức, không có đội ngũ, không có nhân dân tham gia và không có khả năng đánh giá tình hình, thì dù nhận được nhiều viện trợ cũng khó giữ được thế chủ động lâu dài.

Học giả Hưng Quốc:

— Năm 1951, những thất bại ở trung du và đồng bằng cho thấy năng lực quân sự vẫn còn giới hạn. Phải chăng đó cũng là một lời cảnh báo rằng chiến thắng không thể thay thế việc tự đánh giá năng lực?

Võ Nguyên Giáp – nhân vật trong đối thoại giả định:

— Một lực lượng vũ trang muốn trưởng thành phải biết nhìn nhận cả thành công lẫn thất bại. Nếu chỉ nhìn thấy những gì mình làm được mà không thấy những gì mình chưa làm được, thì chiến thắng hôm nay có thể trở thành nguyên nhân của thất bại ngày mai.

Đối thoại kết thúc ở đây. Những câu trả lời trên là cách tác giả đặt vấn đề, không được sử dụng như tư liệu phát ngôn lịch sử.

9. Ba bài học Hưng Quốc từ Biên giới 1950 và những thử thách năm 1951

Bài học thứ nhất: Năng lực phải tương xứng với hình thái hành động.

Một lực lượng có thể giỏi đánh du kích nhưng chưa chắc đã đủ năng lực đánh chính quy. Một quân đội có thể tổ chức được chiến dịch ở rừng núi nhưng chưa chắc đã đủ khả năng tiến công một hệ thống phòng thủ được bảo vệ bằng pháo binh, xe tăng và không quân.

Mỗi bước thay đổi hình thái hành động đòi hỏi một bước thay đổi về tổ chức, nhân lực, thông tin, hậu cần, kỹ thuật và chỉ huy.

Trong quản trị quốc gia cũng vậy. Một cơ chế có thể hoạt động tốt ở quy mô nhỏ nhưng không nhất thiết vận hành tốt khi mở rộng. Thành công trong một hoàn cảnh không phải giấy bảo đảm cho thành công trong hoàn cảnh khác.

Bài học thứ hai: Ngoại lực có thể tạo đòn bẩy, nhưng không thể thay thế năng lực nội sinh.

Viện trợ có thể giúp một quốc gia rút ngắn thời gian phát triển, tiếp cận công nghệ và kinh nghiệm mà tự mình phải mất nhiều năm mới có được.

Nhưng nếu không có khả năng tiếp thu, lựa chọn, điều chỉnh và thể chế hóa, viện trợ có thể chỉ tạo ra sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là nhận được bao nhiêu viện trợ, mà là sau khi tiếp nhận, quốc gia đã tạo ra được bao nhiêu năng lực của chính mình.

Bài học thứ ba: Chiến thắng phải đi cùng năng lực tự kiểm tra và sửa sai.

Một chiến thắng lớn dễ tạo ra niềm tin vào phương pháp đã thành công. Nhưng phương pháp chỉ có giá trị trong những điều kiện nhất định.

Nếu không phân tích những điều kiện ấy, người chỉ huy có thể biến một kinh nghiệm đúng thành một công thức sai.

Năng lực trưởng thành không nằm ở việc không bao giờ mắc sai lầm. Nó nằm ở khả năng nhận diện giới hạn, xác định nguyên nhân, điều chỉnh phương pháp và tránh lặp lại sai lầm.

Đây cũng là điểm cốt lõi của Hưng Quốc học: một quốc gia không chỉ cần năng lực hành động, mà còn phải có năng lực đánh giá chính hành động của mình.

10. Kết chương: Chiến thắng không phải điểm kết thúc của trưởng thành

Chiến dịch Biên giới năm 1950 là một bước ngoặt quan trọng của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Việt Minh đã phá vỡ một phần quan trọng hệ thống phòng thủ biên giới của Pháp, khai thông tuyến liên lạc với Trung Quốc, tạo điều kiện tiếp nhận viện trợ và mở rộng căn cứ địa. Quan trọng hơn, lực lượng chủ lực đã chứng minh khả năng tổ chức một chiến dịch tiến công quy mô lớn, đánh bại những đơn vị cơ động mạnh của đối phương.

Nhưng năm 1951 cho thấy bước trưởng thành ấy chưa hoàn tất.

Những trận đánh ở Vĩnh Yên, Mạo Khê và Đường số 18 đặt ra những câu hỏi mới về hỏa lực, địa hình, khả năng hiệp đồng, hậu cần và cách sử dụng lực lượng. Chiến thắng Biên giới không thể được dùng để chứng minh rằng quân đội Việt Minh đã có thể giải quyết mọi bài toán quân sự bằng cùng một phương thức.

Đặt hai năm 1950 và 1951 cạnh nhau, chúng ta nhìn thấy một quá trình trưởng thành không tuyến tính: có tiến bộ, có giới hạn, có thành công và có những tổn thất buộc phải điều chỉnh.

Đó là một cách đọc lịch sử có ý nghĩa hơn việc chỉ dựng lên hình ảnh một chuỗi chiến thắng liên tục.

Với Võ Nguyên Giáp, vấn đề không chỉ là khả năng tổ chức một chiến dịch thành công, mà còn là khả năng nhận ra khi nào phương thức đã thành công không còn phù hợp. Với Việt Minh, vấn đề không chỉ là tận dụng viện trợ quốc tế, mà còn là chuyển hóa nguồn lực ấy thành năng lực quân sự của chính mình.

Và với Hưng Quốc học, bài học rộng hơn nằm ở quy luật phát triển của mọi quốc gia:

Không có năng lực nào trưởng thành chỉ bằng chiến thắng. Năng lực chỉ thực sự trưởng thành khi một tổ chức biết biến kinh nghiệm thành tri thức, biến tri thức thành phương pháp, biến phương pháp thành thể chế và biến thất bại thành khả năng sửa sai.

Chiến dịch Biên giới mở ra một cấp độ mới của cuộc chiến. Những thử thách năm 1951 nhắc nhở rằng cấp độ mới ấy phải tiếp tục được học hỏi, kiểm nghiệm và hoàn thiện.

Cánh cửa chương này khép lại để bước sang một vấn đề lớn hơn: khi một quân đội đã có khả năng tổ chức những chiến dịch quy mô lớn, làm thế nào để phát triển năng lực tác chiến mà không đánh mất khả năng lựa chọn đúng mục tiêu và thời cơ?

Đó là câu hỏi dẫn vào chương tiếp theo.

Hoàng Phong Nhã 

---

TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HƯỚNG KIỂM CHỨNG

1. Tư liệu lịch sử Việt Nam

• Bộ Quốc phòng, Viện Lịch sử quân sự Việt Nam, các công trình lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp, phần về Chiến dịch Biên giới 1950 và các chiến dịch năm 1951.
• Hồ Chí Minh, các văn kiện, thư và lời kêu gọi liên quan đến cuộc kháng chiến và Chiến dịch Biên giới.
• Võ Nguyên Giáp, Những năm tháng không thể nào quên, cần đối chiếu hồi ức với tài liệu tác chiến và các nguồn độc lập.
• Các tài liệu lịch sử về Chiến dịch Biên giới 1950 trong hệ thống tư liệu, văn kiện của Đảng và Quân đội nhân dân Việt Nam.

2. Nghiên cứu về vai trò của Trung Quốc và cố vấn quân sự

• Xiaobing Li, Building Ho’s Army: Chinese Military Assistance to North Vietnam, University Press of Kentucky, 2019. Công trình nghiên cứu quá trình Trung Quốc hỗ trợ xây dựng, huấn luyện và trang bị cho lực lượng Việt Minh.
• Qiang Zhai, “Transplanting the Chinese Model: Chinese Military Advisers and the First Vietnam War, 1950–1954,” The Journal of Military History, 1993. Nghiên cứu về vai trò cố vấn Trung Quốc và ảnh hưởng của kinh nghiệm quân sự Trung Quốc.
• Hồ sơ lịch sử về Trần Canh và đoàn cố vấn quân sự Trung Quốc, trong đó cần đối chiếu tài liệu Trung Quốc, Việt Nam và nghiên cứu phương Tây.

3. Nghiên cứu về chiến trường năm 1951

• Alexander Zervoudakis, “Vinh Yen,” Revue historique des Armées, số 194, 1994, tr. 54–65.
• Tài liệu của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ về lịch sử chiến tranh Đông Dương, phần năm 1951, dùng để tham khảo cách nhìn từ phía đối phương và cần đối chiếu với nguồn Pháp, Việt Nam.
• Các nghiên cứu về chiến dịch Hoàng Hoa Thám, Mạo Khê và hệ thống phòng thủ của tướng Jean de Lattre de Tassigny.

4. Những vấn đề cần tiếp tục xác minh trong quá trình hoàn thiện bản thảo

1. Nguồn gốc, cách thống kê và ý nghĩa chính xác của con số 121.700 dân công.
2. Mức độ tham gia của Trần Canh và đoàn cố vấn Trung Quốc trong từng khâu chuẩn bị, lựa chọn phương án và chỉ đạo chiến dịch.
3. Vai trò cụ thể của từng đại đoàn, trung đoàn và lực lượng địa phương trong các trận Đông Khê, Cốc Xá và Thất Khê.
4. Tổn thất của hai bên trong từng trận, cần thống nhất cách tính giữa các nguồn.
5. Mục tiêu, diễn biến và kết quả riêng biệt của ba chiến dịch Vĩnh Yên, Mạo Khê và Đường số 18, tránh gộp thành một nhận định chung.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI VÕ NGUYÊN GIÁP