ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI DO THÁI GIÁO
Đức tin, giao ước, dân tộc, luật pháp và trí tuệ trong hành trình phát triển văn minh nhân loại
Hoàng Phong Nhã
CHƯƠNG I
VÙNG ĐẤT CANAAN VÀ THẾ GIỚI CỔ ĐẠI
Một vùng đất, nhiều nền văn minh và sự hình thành của một cộng đồng lịch sử
1. Đặt lại vấn đề: Một dân tộc hình thành trong khoảng không gian nào?
Muốn hiểu Do Thái giáo, không thể bắt đầu ngay bằng Abraham, Moses hay Mười Điều Răn mà bỏ qua thế giới đã tồn tại trước họ.
Không có một dân tộc nào xuất hiện trong khoảng trống lịch sử. Những cộng đồng người được hình thành từ quan hệ giữa con người với đất đai, khí hậu, nguồn nước, sinh kế, chiến tranh, giao thương, quyền lực và những hệ thống niềm tin được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Dân tộc Do Thái cũng không nằm ngoài quy luật ấy.
Trước khi trở thành một truyền thống tôn giáo có ảnh hưởng toàn cầu, lịch sử Israel cổ đại đã gắn liền với vùng đất Canaan, một khu vực nằm ở phía đông Địa Trung Hải, nơi giao thoa giữa Ai Cập, Lưỡng Hà, Anatolia và thế giới Syria cổ đại.
Đây không phải vùng đất biệt lập. Trái lại, Canaan nằm giữa những trung tâm quyền lực lớn, trên những tuyến đường thương mại và quân sự quan trọng. Người sống tại đây thường xuyên phải đối diện với những ảnh hưởng văn hóa, tôn giáo, kinh tế và chính trị từ bên ngoài.
Chính hoàn cảnh ấy đặt ra một câu hỏi căn bản:
Làm thế nào một cộng đồng có thể hình thành bản sắc riêng khi sống giữa nhiều nền văn minh, chịu ảnh hưởng của những đế chế lớn và liên tục phải thích nghi với biến động lịch sử?
Đây là câu hỏi mở đầu cho cuộc đối thoại giữa Do Thái giáo và Hưng Quốc.
Hưng Quốc không xem địa lý là định mệnh, nhưng cũng không xem địa lý là yếu tố có thể tùy ý bỏ qua. Đất đai tạo ra những điều kiện ban đầu; con người, tổ chức xã hội, văn hóa và thể chế quyết định cách cộng đồng sử dụng những điều kiện ấy.
Muốn hiểu một dân tộc, trước hết phải hiểu không gian lịch sử đã góp phần hình thành dân tộc đó.
2. Canaan: Vùng đất giao thoa giữa các nền văn minh
Canaan là tên gọi cổ đại được tìm thấy trong nhiều nguồn văn bản của vùng Cận Đông, đặc biệt từ thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên.
Phạm vi địa lý của Canaan thay đổi theo thời kỳ và theo cách sử dụng của từng nguồn tư liệu. Trong cách hiểu phổ biến của giới nghiên cứu, vùng này bao gồm phần lớn khu vực Levant phía nam, tương ứng với những vùng thuộc Israel, Palestine, Lebanon, Jordan và một phần Syria ngày nay.
Canaan không phải một quốc gia thống nhất với đường biên giới cố định theo quan niệm hiện đại. Đây là một không gian lịch sử gồm nhiều thành thị, tiểu quốc, cộng đồng nông nghiệp và nhóm cư dân khác nhau.
Những trung tâm như Hazor, Megiddo, Shechem, Jerusalem, Byblos và nhiều thành phố khác từng giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới chính trị và thương mại khu vực.
Đặc điểm nổi bật của Canaan là sự đa dạng về địa hình.
Phía đông Địa Trung Hải có những đồng bằng ven biển, vùng đồi núi, thung lũng, cao nguyên và các khu vực khô hạn. Sự khác biệt về địa hình tạo ra những phương thức sinh sống khác nhau: nông nghiệp, chăn nuôi, khai thác tài nguyên, thủ công nghiệp và thương mại.
Những tuyến đường nối Ai Cập với Syria, Anatolia và Lưỡng Hà đi qua hoặc tiếp cận vùng đất này. Vì thế, Canaan vừa có điều kiện phát triển giao thương, vừa trở thành địa bàn tranh giành ảnh hưởng của những thế lực bên ngoài.
Một cộng đồng sinh sống tại đây không chỉ phải tìm cách khai thác tài nguyên thiên nhiên mà còn phải đối diện với những vấn đề về an ninh, quyền lực, liên minh và sự tồn tại.
Địa lý không tự động tạo ra một dân tộc có sức sống. Nhưng địa lý có thể đặt một cộng đồng trước những thử thách buộc họ phải hình thành năng lực tổ chức, thích nghi và liên kết.
Đó là một trong những nền tảng cần được xem xét khi nghiên cứu lịch sử Israel cổ đại.
3. Người Canaan và nền văn minh trước Israel
Một sai lầm thường gặp khi nghiên cứu lịch sử Do Thái là bắt đầu câu chuyện bằng cách xem vùng đất Canaan như một không gian chưa có lịch sử trước khi người Israel xuất hiện.
Trên thực tế, Canaan đã có những cộng đồng dân cư, thành thị, hệ thống tín ngưỡng và mạng lưới kinh tế phát triển từ rất lâu trước khi Israel được ghi nhận trong những tư liệu lịch sử.
Người Canaan không phải một dân tộc thống nhất theo nghĩa hiện đại. Thuật ngữ này được các học giả sử dụng để chỉ những cộng đồng đa dạng cùng sinh sống trong một không gian văn hóa và địa lý có nhiều đặc điểm chung.
Họ sử dụng các ngôn ngữ thuộc nhóm Tây Semitic, có những nét tương đồng về văn hóa vật chất và tham gia vào hệ thống các thành bang độc lập.
Trong thời kỳ đồ đồng, nhiều thành phố Canaan được bảo vệ bằng tường thành, có cung điện, đền thờ, khu dân cư và những cơ cấu quản lý riêng.
Nông nghiệp là nền tảng kinh tế quan trọng. Bên cạnh đó là chăn nuôi, sản xuất đồ gốm, chế tác kim loại, dệt may và thương mại đường dài.
Một ví dụ tiêu biểu là Ugarit, thành phố cổ nằm ở vùng ven biển Syria ngày nay.
Những cuộc khai quật tại Ras Shamra từ năm 1929 đã phát hiện một kho tư liệu phong phú gồm văn bản hành chính, kinh tế, pháp lý và văn học. Các văn bản Ugarit giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, tín ngưỡng và đời sống của những cộng đồng Tây Semitic cổ đại.
Đáng chú ý, các văn bản văn học Ugarit có những điểm tương đồng về ngôn ngữ và hình tượng với một số đoạn thơ trong Kinh Thánh Hebrew.
Điều đó cho thấy truyền thống tôn giáo Israel cổ đại đã phát triển trong một thế giới văn hóa có những quan hệ lịch sử và ngôn ngữ phức tạp, chứ không xuất hiện hoàn toàn tách biệt khỏi môi trường xung quanh.
Cần nhấn mạnh rằng nhận diện những mối liên hệ văn hóa không đồng nghĩa với việc phủ nhận tính độc đáo của Do Thái giáo. Một truyền thống có thể tiếp nhận những yếu tố từ môi trường lịch sử, rồi biến đổi chúng thành một hệ thống tư tưởng và niềm tin riêng.
Đó là quy luật thường thấy trong lịch sử hình thành các nền văn minh.
4. Ai Cập và Lưỡng Hà: Hai thế giới quyền lực bao quanh Canaan
Canaan nằm giữa hai khu vực có truyền thống nhà nước và văn minh lâu đời: Ai Cập ở phía tây nam và Lưỡng Hà ở phía đông bắc.
Ai Cập cổ đại phát triển dọc theo sông Nile. Con sông tạo điều kiện cho nông nghiệp, giao thông và sự tập trung quyền lực. Nhà nước Ai Cập hình thành một hệ thống quản trị tương đối tập trung, gắn với quyền lực của Pharaoh, bộ máy quan lại, quân đội và các thiết chế tôn giáo.
Trong khi đó, Lưỡng Hà là không gian của những thành bang và đế chế như Sumer, Akkad, Babylon và Assyria.
Tại đây, nhân loại chứng kiến sự phát triển của chữ viết hình nêm, hệ thống kế toán, văn bản hành chính, luật pháp, thiên văn học và những hình thức tổ chức nhà nước phức tạp.
Canaan nằm giữa hai trung tâm quyền lực ấy.
Trong nhiều giai đoạn, các thành bang Canaan phải thừa nhận ảnh hưởng của những đế chế lớn, đóng thuế, cung cấp nhân lực hoặc tham gia các liên minh chính trị.
Các bức thư Amarna từ thế kỷ XIV trước Công nguyên là nguồn tư liệu quan trọng. Chúng phản ánh mạng lưới quan hệ ngoại giao giữa Ai Cập với các thế lực và thành bang tại Cận Đông, trong đó có những người cai trị tại Canaan.
Những tài liệu này cho thấy chính trị cổ đại không đơn thuần là chiến tranh giữa các quốc gia. Đó còn là một hệ thống phức tạp của ngoại giao, hôn nhân chính trị, cống nạp, cạnh tranh thương mại và những liên minh thay đổi theo lợi ích.
Đối với một cộng đồng nhỏ nằm giữa các đế chế, vấn đề tồn tại luôn gắn với khả năng hiểu được tương quan quyền lực.
Một thành bang có thể giàu có nhưng vẫn mất quyền tự chủ. Một cộng đồng có thể duy trì đời sống văn hóa nhưng phải chấp nhận sự kiểm soát chính trị từ bên ngoài.
Đây là một bài học đáng chú ý đối với Hưng Quốc:
Sự thịnh vượng kinh tế không đồng nghĩa với độc lập chiến lược; sự tồn tại của một cộng đồng không đồng nghĩa với khả năng tự quyết định vận mệnh của mình.
Một quốc gia muốn tồn tại lâu dài phải xây dựng cả năng lực kinh tế, năng lực tổ chức, năng lực phòng vệ và năng lực ứng xử với môi trường quốc tế.
5. Tôn giáo Canaan và thế giới tâm linh cổ đại
Trước khi Israel cổ đại phát triển truyền thống thờ phụng Yahweh thành một hệ thống tôn giáo có tính độc thần ngày càng rõ nét, vùng Canaan đã có đời sống tín ngưỡng đa thần phong phú.
Những văn bản Ugarit cho thấy một thế giới thần linh gồm nhiều vị thần và nữ thần, gắn với thiên nhiên, sinh sản, quyền lực, chiến tranh và trật tự vũ trụ.
Trong số những thần linh được biết đến có El, Baal, Asherah và Dagan.
El thường được mô tả như một vị thần đứng đầu trong hệ thống thần linh Ugarit. Baal gắn với sức mạnh, bão tố và sự phồn thịnh của thiên nhiên. Asherah là một nữ thần quan trọng trong thế giới tôn giáo Tây Semitic cổ đại.
Các nghi lễ tôn giáo gắn với đền thờ, hiến tế, lễ hội và đời sống cộng đồng. Tôn giáo không chỉ là vấn đề niềm tin cá nhân mà còn là một bộ phận của cấu trúc xã hội và quyền lực chính trị.
Trong thế giới cổ đại, thần linh thường được xem là lực lượng bảo trợ thành phố, mùa màng, quân đội và nhà vua.
Điều này giúp chúng ta hiểu vì sao sự thay đổi tôn giáo không chỉ là thay đổi cách con người cầu nguyện. Nó còn có thể làm thay đổi quan niệm về quyền lực, đạo đức và quan hệ giữa con người với cộng đồng.
Trong lịch sử Israel cổ đại, sự hình thành và phát triển của tín ngưỡng Yahweh cần được đặt trong bối cảnh này.
Các nhà nghiên cứu hiện đại vẫn tiếp tục tranh luận về nguồn gốc, quá trình phát triển và sự chuyển biến từ những hình thức thờ phụng ban đầu đến chủ nghĩa độc thần trong Do Thái giáo.
Không nên đơn giản hóa tiến trình ấy thành một sự kiện xảy ra trong một thời điểm duy nhất.
Một truyền thống tôn giáo lớn thường được hình thành qua nhiều thế hệ, thông qua những biến động lịch sử, sự diễn giải kinh điển, hoạt động của các nhà tiên tri và những cuộc cải cách tôn giáo.
Điều đáng chú ý là Do Thái giáo về sau đặt ra một quan niệm rất khác với nhiều mô hình tôn giáo chính trị cổ đại: quyền lực của vua chúa không phải là nguồn gốc tối cao của đạo đức và công lý.
Đó sẽ là một trong những chủ đề quan trọng của những chương tiếp theo.
6. Sự xuất hiện của Israel: Một quá trình hình thành lịch sử phức tạp
Một câu hỏi quan trọng là: Người Israel xuất hiện từ đâu?
Theo trình thuật Kinh Thánh, tổ tiên Israel có nguồn gốc từ các nhân vật như Abraham, Isaac và Jacob. Câu chuyện tiếp tục với Moses, cuộc Xuất hành khỏi Ai Cập, hành trình trong hoang mạc và việc tiến vào vùng đất được hứa ban.
Đây là nền tảng ký ức thiêng liêng của Do Thái giáo.
Tuy nhiên, khi chuyển từ nghiên cứu thần học sang nghiên cứu lịch sử, chúng ta phải phân biệt giữa truyền thống tôn giáo, ký ức cộng đồng và bằng chứng khảo cổ học.
Hiện nay, giới nghiên cứu chưa có sự đồng thuận tuyệt đối về toàn bộ tiến trình hình thành Israel cổ đại.
Một trong những tư liệu quan trọng nhất là bia đá Merneptah của Ai Cập, có niên đại khoảng năm 1208 trước Công nguyên. Đây là chứng cứ ngoài Kinh Thánh sớm nhất được biết đến nhắc đến Israel như một nhóm người tại vùng Canaan.
Điều đáng chú ý là văn bản Ai Cập sử dụng cách ghi tên cho thấy Israel được nhận diện như một cộng đồng người, chứ không đơn thuần là một thành phố hay một vương quốc.
Cùng với tư liệu khảo cổ học, bia đá này giúp xác định rằng vào cuối thế kỷ XIII trước Công nguyên, Israel đã hiện diện trên sân khấu lịch sử Cận Đông.
Một số nghiên cứu cho rằng những cộng đồng Israel ban đầu có nguồn gốc đáng kể từ chính cư dân Canaan, đặc biệt là những nhóm định cư tại vùng cao nguyên trung tâm.
Các mô hình nghiên cứu khác nhấn mạnh vai trò của những nhóm chăn nuôi bán du mục, các nhóm di cư và những cộng đồng có nguồn gốc khác nhau.
Lịch sử nghiên cứu những gì có thể được tái dựng thông qua văn bản, khảo cổ học, ngôn ngữ học và những nguồn tư liệu độc lập.
7. Sự sụp đổ của thế giới đồ đồng và bước chuyển sang thời đại mới
Khoảng cuối thế kỷ XIII và đầu thế kỷ XII trước Công nguyên, thế giới Đông Địa Trung Hải trải qua những biến động lớn.
Nhiều trung tâm quyền lực bị suy yếu hoặc phá hủy. Đế chế Hittite sụp đổ. Ugarit bị tàn phá và không được tái lập như một đô thị quan trọng. Hệ thống thành bang và quan hệ thương mại quốc tế trước đó thay đổi sâu sắc.
Những biến động này có nhiều nguyên nhân, bao gồm xung đột quân sự, di cư, khủng hoảng chính trị, gián đoạn thương mại và những yếu tố môi trường.
Không có một lời giải thích duy nhất được giới nghiên cứu chấp nhận cho toàn bộ sự sụp đổ của hệ thống đồ đồng muộn.
Tại Canaan, sự suy yếu của quyền kiểm soát Ai Cập và sự biến đổi của hệ thống thành bang tạo ra một môi trường mới.
Những nhóm dân cư mới xuất hiện hoặc định hình bản sắc rõ hơn. Trong đó có người Philistine tại vùng ven biển phía nam và những cộng đồng được nhận diện là Israel tại các khu vực cao nguyên.
Đây là thời kỳ mà bản sắc dân tộc, tổ chức chính trị và đời sống tôn giáo của các cộng đồng trong khu vực có những chuyển biến quan trọng.
Lịch sử Israel cổ đại vì thế không thể tách khỏi sự chuyển đổi rộng lớn của toàn bộ thế giới Cận Đông.
Một dân tộc không chỉ được hình thành bằng ý chí nội tại. Nó còn được hình thành trong những thời điểm mà trật tự cũ suy yếu, những cấu trúc quyền lực mới xuất hiện và cộng đồng phải tìm cách định nghĩa lại chính mình.
Đây là một quy luật lịch sử đáng suy ngẫm.
8. Đặt lại vấn đề: Đất đai tạo ra dân tộc hay dân tộc tạo ra quê hương?
Đến đây, chúng ta có thể đặt ra một vấn đề sâu hơn.
Một vùng đất có thể chứa đựng nhiều dân tộc. Một dân tộc có thể trải qua nhiều lần thay đổi lãnh thổ. Một cộng đồng có thể hình thành bản sắc trong điều kiện không có một nhà nước thống nhất.
Vậy điều gì khiến một nhóm người trở thành một dân tộc?
Có phải chỉ là cùng huyết thống?
Có phải chỉ là cùng ngôn ngữ?
Có phải chỉ là cùng lãnh thổ?
Hay phải có thêm ký ức chung, những biểu tượng chung, hệ thống giá trị, thiết chế xã hội và ý thức về một cộng đồng có chung vận mệnh?
Lịch sử Do Thái cho thấy không thể giải thích sự tồn tại của một dân tộc chỉ bằng một yếu tố đơn lẻ.
Địa lý có vai trò quan trọng, nhưng không đủ.
Huyết thống có thể góp phần tạo ra sự liên tục dân cư, nhưng không đủ để giải thích sự hình thành bản sắc.
Tôn giáo có thể liên kết cộng đồng, nhưng không phải mọi thành viên của một dân tộc đều có cùng một mức độ đức tin hoặc cùng một cách thực hành tôn giáo.
Ngôn ngữ có thể là phương tiện truyền tải văn hóa, nhưng bản sắc dân tộc có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi cộng đồng sử dụng nhiều ngôn ngữ khác nhau.
Vì vậy, cần nhìn nhận dân tộc như một thực thể lịch sử đa chiều, được hình thành và tái tạo thông qua ký ức, văn hóa, quan hệ xã hội, thiết chế và sự tự nhận diện.
Đối với Hưng Quốc, đây là điểm khởi đầu để suy nghĩ về vấn đề dân tộc Việt Nam.
Một dân tộc không thể chỉ được xây dựng bằng những khẩu hiệu về nguồn gốc. Cũng không thể duy trì sự gắn kết chỉ bằng việc nhắc lại quá khứ.
Bản sắc phải được truyền thừa, nhưng đồng thời phải có khả năng tiếp nhận tri thức, đối thoại với thế giới và thích nghi với thời đại.
Một dân tộc trưởng thành không sợ nghiên cứu lại lịch sử của chính mình. Ngược lại, càng hiểu rõ những lớp lang lịch sử, dân tộc ấy càng có khả năng phân biệt giữa ký ức, huyền thoại, niềm tin và sự thật có thể kiểm chứng.
9. Đối thoại Hưng Quốc: Một dân tộc cần những gì để tồn tại qua biến động?
Hưng Quốc đặt câu hỏi với truyền thống Do Thái:
Nếu một dân tộc có thể trải qua nhiều thế kỷ biến động, bị chia cắt, chịu sự cai trị của những đế chế khác nhau và nhiều lần mất quyền tự chủ, điều gì giúp cộng đồng ấy tiếp tục tồn tại?
Câu trả lời không thể chỉ là đức tin.
Cần nghiên cứu đồng thời nhiều yếu tố: gia đình, giáo dục, nghi lễ, ký ức lịch sử, cộng đồng tôn giáo, văn bản kinh điển, hệ thống luật lệ và khả năng tổ chức đời sống tập thể.
Đức tin có thể tạo ra một trung tâm tinh thần. Nhưng muốn được truyền qua nhiều thế hệ, đức tin phải được chuyển hóa thành những thực hành xã hội cụ thể.
Trẻ em phải được giáo dục. Kinh điển phải được đọc và diễn giải. Lịch sử phải được kể lại. Những ngày lễ phải được duy trì. Các thế hệ phải có những không gian để gặp gỡ, học tập và truyền thừa.
Đó là quá trình tái tạo bản sắc cộng đồng.
Hưng Quốc không xem đây là một đặc quyền của Do Thái giáo.
Bất kỳ dân tộc nào cũng có thể xây dựng những cơ chế truyền thừa tương tự bằng tôn giáo, văn hóa, giáo dục, ngôn ngữ, lịch sử hoặc những giá trị công dân chung.
Điều quan trọng không phải là sao chép một mô hình, mà là tìm ra quy luật vận hành bên dưới mô hình ấy.
9.1. Bài học thứ nhất: Đất nước không chỉ là lãnh thổ
Lãnh thổ là điều kiện vật chất của một quốc gia. Nhưng một cộng đồng không thể chỉ dựa vào lãnh thổ để duy trì bản sắc.
Một đất nước có thể có biên giới, chính quyền và quân đội, nhưng nếu người dân không có ký ức chung, không có lòng tin xã hội và không có những giá trị được chia sẻ thì nền tảng tinh thần của quốc gia vẫn mong manh.
Hưng Quốc gọi đây là yêu cầu xây dựng Quốc Thể: sự thống nhất về nền tảng lịch sử, văn hóa, pháp lý và ý thức cộng đồng, không đồng nghĩa với sự đồng nhất tư tưởng.
9.2. Bài học thứ hai: Ký ức phải được chuyển hóa thành tri thức
Ký ức có thể giúp một dân tộc không quên nguồn gốc. Nhưng ký ức nếu không được nghiên cứu có thể trở thành huyền thoại khép kín.
Một nền giáo dục trưởng thành phải dạy con người biết yêu lịch sử nhưng cũng biết đặt câu hỏi về lịch sử.
Phải phân biệt giữa sự kiện được chứng minh, truyền thống được lưu truyền, diễn giải của các thế hệ và những vấn đề còn tranh luận.
Đây là điều đặc biệt quan trọng đối với Quốc Trí.
Quốc Trí không chỉ là tổng số kiến thức của một dân tộc. Đó còn là năng lực kiểm chứng, phản biện, học hỏi và điều chỉnh nhận thức trước bằng chứng mới.
9.3. Bài học thứ ba: Cộng đồng mạnh phải biết truyền thừa
Một cộng đồng chỉ tồn tại bền vững khi thế hệ sau có khả năng tiếp nhận những thành quả của thế hệ trước.
Gia đình, nhà trường, thiết chế văn hóa, thư viện, hội đoàn và những không gian sinh hoạt cộng đồng đều có vai trò trong quá trình này.
Nếu sự truyền thừa chỉ phụ thuộc vào một tổ chức hoặc một cá nhân, cộng đồng sẽ dễ bị tổn thương khi tổ chức ấy suy yếu hoặc cá nhân ấy qua đời.
Hưng Quốc vì vậy đề cao việc xây dựng những thiết chế truyền thừa bền vững, có khả năng hoạt động vượt khỏi nhiệm kỳ của một chính quyền và tuổi thọ của một thế hệ.
9.4. Bài học thứ tư: Bản sắc không được trở thành công cụ loại trừ
Một cộng đồng có quyền gìn giữ bản sắc và những truyền thống riêng. Nhưng quyền gìn giữ bản sắc không đồng nghĩa với quyền phủ nhận phẩm giá của người khác.
Khái niệm dân tộc được tuyển chọn, nếu được hiểu như một trách nhiệm đạo đức, có thể khuyến khích sự tự ràng buộc và tinh thần phụng sự.
Nhưng nếu bị diễn giải thành đặc quyền tuyệt đối, nó có thể trở thành cơ sở cho sự phân biệt và loại trừ.
Hưng Quốc đặt ra nguyên tắc:
Không một dân tộc nào có quyền tự nhận mình cao hơn các dân tộc khác về phẩm giá con người.
Một dân tộc trưởng thành không chỉ được đánh giá qua cách họ bảo vệ cộng đồng của mình mà còn qua cách họ đối xử với những người không thuộc cộng đồng ấy.
10. Vấn nạn và phản biện: Có nên lý tưởng hóa lịch sử Do Thái?
Khi nghiên cứu một dân tộc có lịch sử đặc biệt, người ta dễ rơi vào hai thái cực.
Thái cực thứ nhất là lý tưởng hóa, xem mọi thành tựu của cộng đồng ấy như kết quả tất yếu của một đức tin hoặc một phẩm chất dân tộc đặc biệt.
Thái cực thứ hai là phủ nhận, giải thích toàn bộ lịch sử bằng quyền lực, xung đột và lợi ích chính trị.
Cả hai đều không đủ sức giải thích lịch sử.
Do Thái giáo là một truyền thống có những đóng góp lớn về tư tưởng tôn giáo, đạo đức, luật pháp và văn hóa. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi giai đoạn trong lịch sử Do Thái đều hoàn hảo hoặc mọi hành động của những nhà cầm quyền mang danh Do Thái đều có thể được xem là chính đáng.
Cũng cần tránh cách giải thích thành công của người Do Thái bằng những giả thuyết về trí thông minh bẩm sinh, bản chất huyết thống hay những đặc điểm cố định của một dân tộc.
Những thành tựu của các cộng đồng Do Thái cần được nghiên cứu trong mối liên hệ với lịch sử giáo dục, nghề nghiệp, mạng lưới thương mại, điều kiện pháp lý, cấu trúc cộng đồng, cơ hội xã hội và hoàn cảnh di cư ở từng thời kỳ.
Đồng thời, cần nhìn nhận những khác biệt lớn giữa các cộng đồng Do Thái Ashkenazi, Sephardi, Mizrahi và nhiều truyền thống địa phương khác.
Không có một kinh nghiệm Do Thái duy nhất đại diện cho toàn bộ lịch sử Do Thái.
Một cuộc đối thoại nghiêm túc phải nhìn thấy cả thành tựu lẫn giới hạn, cả sức mạnh lẫn những mâu thuẫn nội tại.
Đó không phải sự thiếu tôn trọng. Đó chính là sự tôn trọng trí tuệ.
11. Quy luật vận hành và bài học Hưng Quốc
Từ nghiên cứu vùng đất Canaan và bối cảnh hình thành Israel cổ đại, có thể rút ra năm nhận định:
Thứ nhất, địa lý tạo ra điều kiện nhưng không quyết định hoàn toàn vận mệnh dân tộc.
Những cộng đồng sống trong cùng một không gian địa lý có thể hình thành những hệ thống chính trị, kinh tế và văn hóa rất khác nhau.
Thứ hai, giao lưu văn minh vừa là cơ hội vừa là thách thức.
Một cộng đồng muốn tồn tại không thể đóng cửa với thế giới. Nhưng tiếp nhận văn hóa bên ngoài phải đi cùng năng lực chọn lọc và sáng tạo.
Thứ ba, bản sắc dân tộc được hình thành qua một quá trình lịch sử lâu dài.
Không thể giải thích nguồn gốc một dân tộc bằng một sự kiện đơn lẻ hoặc một câu chuyện duy nhất.
Thứ tư, ký ức chung là một nguồn lực xã hội quan trọng.
Nhưng ký ức chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi được giáo dục, nghiên cứu và chuyển hóa thành ý thức trách nhiệm.
Thứ năm, sức mạnh của một dân tộc phải được đo bằng khả năng kiến tạo tương lai.
Tồn tại qua biến động là một thành tựu lịch sử. Nhưng tồn tại không phải mục tiêu cuối cùng. Một dân tộc còn phải xây dựng được những thiết chế công bằng, một nền giáo dục tiến bộ, một nền kinh tế có năng lực cạnh tranh và một trật tự chính trị tôn trọng phẩm giá con người.
Đối với Hưng Quốc, đây là điểm chuyển tiếp từ nghiên cứu lịch sử sang tư tưởng kiến tạo quốc gia.
Dân mạnh không chỉ là dân có tinh thần đoàn kết. Dân mạnh còn là dân có tri thức, có khả năng tự tổ chức, có quyền chất vấn quyền lực và có năng lực bảo vệ những giá trị chung.
Quốc gia mạnh không chỉ là quốc gia có lãnh thổ và quân đội. Quốc gia mạnh còn phải có luật pháp đáng tin cậy, nền giáo dục có chất lượng, thể chế có trách nhiệm và một xã hội không ngừng sản sinh tri thức mới.
12. Kết luận: Trước khi có một quốc gia, đã có một lịch sử hình thành cộng đồng
Canaan không phải câu chuyện riêng của người Do Thái. Đó là một phần của lịch sử rộng lớn về sự hình thành các cộng đồng người tại Cận Đông cổ đại.
Nhưng trong không gian lịch sử ấy, một cộng đồng mang tên Israel đã xuất hiện, phát triển và dần hình thành những truyền thống tôn giáo, văn hóa và ký ức đặc biệt.
Muốn hiểu Do Thái giáo, phải hiểu thế giới đã tạo ra những điều kiện để Do Thái giáo hình thành.
Muốn hiểu sức sống của dân tộc Do Thái, phải nghiên cứu cả những yếu tố bên trong lẫn những tác động bên ngoài.
Và muốn học hỏi từ lịch sử Do Thái, Hưng Quốc phải tránh một sai lầm: biến kinh nghiệm của một dân tộc thành công thức áp dụng cho mọi dân tộc.
Không có con đường lịch sử nào có thể sao chép nguyên vẹn.
Điều có thể học là những quy luật: giáo dục tạo ra năng lực truyền thừa; ký ức tạo ra sự liên tục; thiết chế tạo ra khả năng tồn tại; tri thức tạo ra năng lực thích nghi; luật pháp và đạo đức tạo ra giới hạn cho quyền lực.
Một dân tộc không thể lựa chọn nơi mình bắt đầu trong lịch sử, nhưng có thể lựa chọn cách mình tiếp tục lịch sử ấy.
Đó là điểm khởi đầu của cuộc đối thoại Hưng Quốc với Do Thái giáo.
Câu hỏi chuyển tiếp sang Chương II: Abraham và khởi nguyên giao ước
Một cộng đồng vốn tồn tại giữa nhiều dân tộc và nhiều truyền thống tín ngưỡng đã hình thành một ký ức chung về Abraham như thế nào? Vì sao câu chuyện về một con người, một lời hứa và một giao ước lại trở thành nền tảng tinh thần cho một truyền thống tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử nhân loại?
HỒ SƠ NGHIÊN CỨU VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO
A. Nguồn tư liệu cổ đại
- Kinh Thánh Hebrew (Tanakh), đặc biệt các sách Sáng Thế, Xuất Hành, Giô-suê và Các Quan Xét. Sử dụng như nguồn văn bản tôn giáo và ký ức lịch sử, đồng thời phải được khảo sát bằng phương pháp phê bình văn bản.
- Amarna Letters (Thư tín Amarna), thế kỷ XIV TCN. Tư liệu quan trọng về ngoại giao, quan hệ chính trị giữa Ai Cập và các thành bang Canaan.
- Merneptah Stele (Bia đá Merneptah), khoảng năm 1208 TCN. Nguồn tư liệu ngoài Kinh Thánh sớm nhất hiện được biết đến nhắc đến Israel.
- Ugaritic Texts (Văn bản Ugarit), phát hiện tại Ras Shamra, Syria. Nguồn quan trọng để nghiên cứu ngôn ngữ, văn học và tín ngưỡng Canaan cổ đại.
B. Nghiên cứu học thuật hiện đại
- Killebrew, Ann E. (2020). “Early Israel’s Origins, Settlement, and Ethnogenesis.” Trong The Oxford Handbook of the Historical Books of the Hebrew Bible, Oxford University Press, tr. 79–93.
- Killebrew, Ann E. (2016). “Canaanites.” Oxford Bibliographies in Biblical Studies. Oxford University Press.
- Faust, Avraham (2015). “The Emergence of Israel and Theories of Ethnogenesis.” Trong The Wiley Blackwell Companion to Ancient Israel.
- Burke, Aaron A. “The Archaeology of Ritual and Religion in Ancient Israel and the Levant, and the Origins of Judaism.” Trong The Oxford Handbook of the Archaeology of the Levant.
- Department of Ancient Near Eastern Art, The Metropolitan Museum of Art (2004). “Ugarit.” Heilbrunn Timeline of Art History.
- Al-Houdalieh, Salah (2023). “The Canaanites: Their Spatial Origin, Geographical Borders, and Sociopolitical Landscape during the Bronze Ages (3600–1200 B.C.E).” An-Najah University Journal for Research – B (Humanities), 37(4), tr. 577–598.
C. Nguyên tắc sử dụng tư liệu
- Không đồng nhất trình thuật Kinh Thánh với kết luận khảo cổ học.
- Không biến giả thuyết nghiên cứu thành sự kiện đã được xác lập.
- Khi có những cách giải thích cạnh tranh, phải trình bày rõ các quan điểm và mức độ bằng chứng.
- Phân biệt Israel cổ đại, dân tộc Do Thái, Do Thái giáo và Nhà nước Israel hiện đại.
- Các vấn đề còn tranh luận sẽ được tiếp tục khảo sát trong những chương có liên quan, không kết luận vội vàng ở chương mở đầu.


16:09
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét