CHƯƠNG 45 - ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH - TỪ – TƯỢNG – SỐ – CHẾ

 

ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH

VIỆT NHO – AN VI – NHÂN CHỦ VÀ CÂU HỎI VỀ CĂN TÍNH VIỆT

CHƯƠNG XLV

TỪ – TƯỢNG – SỐ – CHẾ

Bốn cửa ngõ Kim Định dùng để đọc văn hóa Việt

Luận đề

Trong tư tưởng Kim Định, Từ – Tượng – Số – Chế không đơn thuần là bốn khái niệm đứng cạnh nhau. Đó là bốn cửa ngõ để ông tiếp cận một nền văn hóa: từ lời nói, truyện kể và huyền thoại; qua hình ảnh và biểu tượng; đến những quan hệ số học, những mô hình trật tự; rồi tìm dấu vết của tư tưởng ấy trong phong tục, lễ nghi và thể chế xã hội.

Điểm đặc sắc của cách tiếp cận này là Kim Định không muốn xem văn hóa như một kho tàng hiện vật hay một tập hợp văn bản rời rạc. Ông tìm cách đọc văn hóa như một chỉnh thể, trong đó lời nói, biểu tượng, con số và cách tổ chức đời sống có thể soi sáng lẫn nhau.

Nhưng bốn cửa ngõ ấy không tự động tạo thành bốn bằng chứng độc lập. Một huyền thoại, một biểu tượng và một phong tục có thể cùng được diễn giải theo một hệ thống mà chưa chắc chúng có chung nguồn gốc lịch sử. Vì vậy, muốn đánh giá phương pháp Kim Định, cần vừa hiểu sức mạnh tổng hợp của nó, vừa xác định giới hạn chứng minh của từng loại tư liệu.

I. Từ: văn hóa được lưu giữ trong lời nói và truyện kể

Trong cách trình bày về Việt Nho, Từ trước hết gắn với ngôn ngữ, ca dao, tục ngữ, truyền thuyết và huyền thoại. Đây là những hình thức mà qua đó một cộng đồng diễn đạt kinh nghiệm sống, quan niệm về con người và cách nhìn thế giới.

Lời nói dân gian có một ưu thế đặc biệt: nó không chỉ lưu giữ thông tin mà còn lưu giữ cách một cộng đồng cảm nhận và đánh giá cuộc sống. Một câu tục ngữ có thể cô đọng kinh nghiệm lao động; một câu ca dao có thể biểu đạt tình yêu, sự bất bình hoặc quan niệm về quan hệ giữa người với người; một huyền thoại có thể tổ chức ký ức cộng đồng bằng hình ảnh và câu chuyện.

Chẳng hạn, câu tục ngữ “Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn” diễn đạt niềm tin vào sức mạnh của sự đồng lòng. Kim Định có thể đọc câu nói ấy như một dấu hiệu của tư tưởng hòa hợp trong văn hóa Việt. Cách đọc này gợi ra một câu hỏi đáng nghiên cứu: liệu quan niệm về sự phối hợp giữa những con người có vị trí khác nhau có xuất hiện lặp lại trong nhiều hình thức văn hóa hay không?

Tuy nhiên, phải phân biệt ý nghĩa của câu tục ngữ trong đời sống với kết luận về nguồn gốc của nó. Một câu nói có thể phản ánh kinh nghiệm xã hội phổ biến, được hình thành qua thời gian dài và chịu ảnh hưởng của nhiều truyền thống. Chỉ riêng sự phù hợp với một triết lý không chứng minh được rằng câu nói bắt nguồn từ một hệ thống triết học cổ xác định.

Đối với huyền thoại, yêu cầu còn phức tạp hơn. Một câu chuyện có thể tồn tại qua nhiều dị bản, được kể lại, sửa đổi và diễn giải theo những bối cảnh khác nhau. Người nghiên cứu cần xác định mình đang phân tích văn bản nào, được ghi chép khi nào, và liệu ý nghĩa đang bàn đến có hiện diện trong văn bản hay được bổ sung bởi cách đọc hiện đại.

Đánh giá Kim Định: Ông có công gợi ý rằng lời nói dân gian và huyền thoại đáng được đọc như những nguồn tư liệu tư tưởng, chứ không chỉ là những câu chuyện giải trí hoặc những mảnh vụn của quá khứ.

Câu hỏi phản biện: Làm thế nào phân biệt tư tưởng thực sự được thể hiện trong lời nói dân gian với ý nghĩa mà người nghiên cứu muốn tìm thấy trong đó?

II. Tượng: biểu tượng và khả năng cô đọng tư tưởng

Nếu Từ là lời nói và câu chuyện, thì Tượng là hình ảnh, biểu tượng và hình thức biểu đạt có khả năng chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa.

Kim Định đặc biệt quan tâm đến những cặp biểu tượng như Tiên – Rồng, núi – biển, âm – dương và những hình ảnh xuất hiện trong huyền thoại, phong tục hoặc nghệ thuật cổ. Ông tìm cách nối kết các hình ảnh ấy với những quan niệm rộng hơn về sinh thành, bổ sung, hòa hợp và tổ chức đời sống.

Trong cách đọc của ông, biểu tượng không chỉ minh họa cho một ý tưởng đã có sẵn. Nó có thể là phương tiện giúp một cộng đồng cảm nhận và truyền đạt những quan niệm khó diễn tả bằng khái niệm trừu tượng.

Huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ là một trường hợp tiêu biểu. Cặp hình tượng Tiên – Rồng có thể được đọc như một biểu tượng về nguồn gốc chung, sự kết hợp và sự phân nhánh của cộng đồng. Khi được tiếp nhận trong đời sống văn hóa, hình tượng ấy còn góp phần nuôi dưỡng ý niệm Đồng Bào.

Tuy vậy, ý nghĩa của biểu tượng không phải lúc nào cũng cố định. Một hình ảnh có thể mang nhiều nghĩa trong những thời kỳ, cộng đồng và hoàn cảnh khác nhau. Ý nghĩa mà người đời sau gán cho biểu tượng cũng không nhất thiết trùng với ý nghĩa của người tạo ra nó.

Vì thế, cần phân biệt ba điều: hình ảnh thực sự xuất hiện trong tư liệu; ý nghĩa có thể suy ra từ bối cảnh và cách sử dụng; và ý nghĩa triết học mà người nghiên cứu đề xuất.

Nếu không phân biệt ba cấp độ này, người đọc dễ biến một cách diễn giải có sức gợi mở thành lời khẳng định rằng người xưa chắc chắn đã chủ ý gửi gắm toàn bộ hệ thống triết học mà người hiện đại nhận diện.

Đánh giá Kim Định: Ông nhấn mạnh một phương diện quan trọng của văn hóa: tư tưởng không chỉ tồn tại trong sách vở mà còn được biểu đạt bằng hình ảnh, nghi lễ và những biểu tượng cộng đồng.

Câu hỏi phản biện: Có chứng cứ nào cho thấy biểu tượng được hiểu theo cách Kim Định đề xuất trong thời kỳ lịch sử mà ông đang nghiên cứu, hay đó chủ yếu là cách diễn giải của người đời sau?

III. Số: từ trật tự số học đến mô hình triết học

Trong tư tưởng Đông phương, số có thể mang ý nghĩa vượt ra ngoài việc đếm số lượng. Những hệ thống như âm – dương, Tam Tài, Ngũ Hành và các sơ đồ số học truyền thống đã được sử dụng để diễn tả quan hệ giữa con người, tự nhiên và vũ trụ.

Kim Định quan tâm đến phương diện này vì ông cho rằng các con số và mô hình số học có thể giúp nhận diện cấu trúc tư tưởng ẩn sau huyền thoại và truyền thống cổ.

Điểm đáng chú ý ở đây là số không chỉ được xem như một đại lượng, mà còn có thể trở thành phương tiện tổ chức tư duy. Một hệ thống phân chia thành hai, ba hoặc năm yếu tố có thể giúp người ta nhận diện những nhóm quan hệ, những chu kỳ hoặc những nguyên tắc sắp xếp.

Tuy nhiên, phải xác định rõ đang nói về loại số nào.

Thứ nhất là số lượng có thể kiểm đếm, chẳng hạn số nhân vật, số đồ vật hoặc số thành phần trong một văn bản.

Thứ hai là sơ đồ số học thuộc một truyền thống tư tưởng, chẳng hạn cách gắn các con số với những phạm trù âm – dương hoặc Ngũ Hành.

Thứ ba là ý nghĩa biểu tượng được người nghiên cứu gán cho một con số trong một câu chuyện hay hiện vật cụ thể.

Ba loại này không thể tùy tiện thay thế cho nhau. Việc một truyện có ba nhân vật không tự động chứng minh rằng tác giả chủ ý xây dựng triết lý Tam Tài. Muốn đi đến kết luận ấy, cần xem xét cấu trúc của truyện, bối cảnh văn hóa, những trường hợp tương tự và chứng cứ cho thấy cách tổ chức số học thực sự có ý nghĩa trong truyền thống đang nghiên cứu.

Nguy cơ lớn nhất là chọn một con số hoặc mô hình đã biết trước rồi tìm những chi tiết tương ứng trong tư liệu. Nếu chỉ giữ lại những trường hợp phù hợp và bỏ qua những trường hợp không phù hợp, người nghiên cứu có thể tạo ra một hệ thống rất đẹp nhưng khó kiểm chứng.

Đánh giá Kim Định: Ông gợi mở khả năng khảo sát số học như một phần của lịch sử tư tưởng và biểu tượng, thay vì chỉ xem số là công cụ tính toán.

Câu hỏi phản biện: Những quan hệ số học được phát hiện có thực sự thuộc về cấu trúc của tư liệu, hay chỉ xuất hiện sau khi người nghiên cứu lựa chọn và sắp xếp các chi tiết theo một mô hình có sẵn?

IV. Chế: tư tưởng đi vào cách tổ chức đời sống

Trong bốn cửa ngõ, Chế đưa việc nghiên cứu từ lời nói, biểu tượng và mô hình số học đến những hình thức tổ chức đời sống xã hội.

Có thể khảo sát phương diện này qua phong tục, lễ nghi, quan hệ gia đình, tổ chức cộng đồng và những quy tắc điều chỉnh hành vi. Nếu một nền văn hóa đề cao sự phối hợp giữa các thành viên, ta có thể hỏi quan niệm ấy biểu hiện như thế nào trong cách cộng đồng tổ chức công việc, giải quyết tranh chấp, duy trì nghi lễ hoặc phân định trách nhiệm.

Ở đây, tư tưởng không còn chỉ là điều người ta nói hoặc hình ảnh người ta sử dụng. Nó được đặt vào quan hệ với những cách thức con người thực sự sống cùng nhau.

Đây là điểm quan trọng đối với việc nghiên cứu văn hóa: một quan niệm chỉ có thể được hiểu đầy đủ hơn khi xem xét cả cách nó được biểu đạt lẫn cách nó được thực hành.

Nhưng Chế cũng là nơi cần thận trọng. Không nên suy ra rằng một cộng đồng từng có thiết chế nhân chủ hoặc dân chủ chỉ vì huyền thoại của cộng đồng ấy có những biểu tượng có thể diễn giải theo hướng bình đẳng và hòa hợp.

Muốn nghiên cứu thiết chế lịch sử, cần có tư liệu phù hợp: văn bản quy định, ghi chép lịch sử, bằng chứng khảo cổ, tài liệu về tổ chức cộng đồng hoặc những nghiên cứu so sánh có căn cứ. Phong tục được ghi nhận ở thời kỳ muộn cũng không thể tự động dùng làm bằng chứng cho một thiết chế có từ thời kỳ rất xa xưa.

Ngoài ra, cần phân biệt lý tưởng với thực tế. Một cộng đồng có thể đề cao sự hòa thuận trong lời nói nhưng vẫn tồn tại bất bình đẳng trong quyền quyết định. Một nghi lễ có thể biểu thị sự đoàn kết nhưng không chứng minh mọi thành viên đều có tiếng nói ngang nhau.

Đánh giá Kim Định: Ông hướng sự chú ý đến mối liên hệ giữa triết lý và đời sống, nhắc người đọc rằng văn hóa không chỉ nằm trong tư tưởng trừu tượng mà còn được thể hiện qua các quy tắc và hình thức sinh hoạt cộng đồng.

Câu hỏi phản biện: Những thiết chế được viện dẫn có thật sự vận hành theo nguyên tắc mà người nghiên cứu gán cho chúng, và điều đó được chứng minh bằng tư liệu nào?

V. Bốn cửa ngõ có tạo thành một hệ thống chứng minh không?

Sức hấp dẫn của Từ – Tượng – Số – Chế nằm ở khả năng tổng hợp. Một cách diễn giải có thể bắt đầu từ một câu chuyện, đối chiếu với biểu tượng, tìm quan hệ số học và khảo sát dấu vết trong phong tục hoặc thiết chế. Nếu các nguồn tư liệu thực sự liên hệ với nhau, chúng có thể giúp làm sáng tỏ một mô hình văn hóa.

Nhưng cần phân biệt sự nhất quán của cách diễn giải với sự độc lập của chứng cứ.

Giả sử một huyền thoại được giải thích là biểu đạt tư tưởng hòa hợp. Người nghiên cứu tiếp tục chọn một biểu tượng trong truyện và cũng diễn giải nó theo hướng hòa hợp. Sau đó, họ tìm một con số có thể gắn với mô hình ấy và một phong tục có thể hiểu theo cùng ý nghĩa.

Bốn cách đọc có thể tạo thành một hệ thống nhất quán. Tuy nhiên, nếu cả bốn đều phụ thuộc vào cùng một giả thuyết ban đầu, chúng chưa chắc là bốn chứng cứ độc lập chứng minh giả thuyết đó.

Để tăng sức thuyết phục, cần tìm những tư liệu được hình thành trong những hoàn cảnh khác nhau, có thể kiểm tra bằng những phương pháp riêng và không chỉ được lựa chọn vì chúng phù hợp với kết luận mong muốn.

Cửa ngõ	Câu hỏi nghiên cứu	Điều chưa thể tự nó chứng minh
Từ	Văn bản, lời nói hoặc huyền thoại thực sự nói gì?	Nguồn gốc cổ xưa của toàn bộ tư tưởng được diễn giải
Tượng	Biểu tượng xuất hiện ở đâu, trong bối cảnh nào và có những nghĩa gì?	Một ý nghĩa duy nhất, bất biến qua mọi thời đại
Số	Quan hệ số học nào có trong tư liệu và thuộc truyền thống nào?	Sự tồn tại của một hệ thống triết học chỉ từ sự trùng hợp về số lượng
Chế	Quan niệm được thể hiện hoặc thực hành trong thiết chế nào?	Tính chất dân chủ, bình đẳng hay nhân chủ chỉ từ lý tưởng hoặc biểu tượng

Bốn cửa ngõ có thể hỗ trợ nhau, nhưng chỉ khi người nghiên cứu xác định rõ từng loại tư liệu và không dùng một cách diễn giải để thay thế cho bằng chứng còn thiếu ở lĩnh vực khác.

VI. Trường hợp nghiên cứu: huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ

Có thể vận dụng Từ – Tượng – Số – Chế để khảo sát huyền thoại Lạc Long Quân – Âu Cơ, đồng thời kiểm tra giới hạn của phương pháp.

Từ: Trước hết, cần xác định văn bản cụ thể được sử dụng, đặc biệt là các bản ghi chép trong truyền thống văn bản như Lĩnh Nam chích quái. Cần đối chiếu dị bản, thời điểm ghi chép và những thay đổi trong quá trình truyền lưu. Không thể mặc nhiên coi văn bản hiện còn là bản ghi nguyên vẹn từ thời kỳ huyền thoại được cho là đã hình thành.

Tượng: Hình ảnh Tiên – Rồng, bọc trăm trứng, sự chia con cháu và núi – biển có thể được khảo sát như những thành tố biểu tượng. Người nghiên cứu cần chỉ ra hình ảnh nào có trong văn bản, quan hệ nào được thể hiện trực tiếp và ý nghĩa nào là giả thuyết diễn giải.

Số: Con số một trăm trong hình ảnh bọc trăm trứng cần được nghiên cứu trong ngữ cảnh truyện kể. Có thể đặt câu hỏi về vai trò biểu tượng của con số, nhưng không nên mặc nhiên kết luận rằng nó mã hóa một sơ đồ triết học cụ thể nếu chưa có chứng cứ bổ sung.

Chế: Huyền thoại có thể được nghiên cứu về vai trò của nó trong việc duy trì ý niệm nguồn gốc chung, nghi lễ tưởng niệm tổ tiên và sự gắn kết cộng đồng. Tuy nhiên, việc huyền thoại được sử dụng trong đời sống cộng đồng ở một thời kỳ không tự chứng minh rằng các thiết chế xã hội hiện hành đã tồn tại nguyên dạng từ thời kỳ huyền thoại được cho là bắt đầu.

Kết quả nghiên cứu có thể có nhiều tầng. Ở tầng văn bản, ta xác định được câu chuyện kể gì. Ở tầng biểu tượng, ta đề xuất những cách hiểu có căn cứ. Ở tầng xã hội, ta khảo sát câu chuyện đã được sử dụng như thế nào để tạo lập và duy trì ý niệm cộng đồng. Ở tầng lịch sử nguồn gốc, ta chỉ kết luận trong giới hạn mà chứng cứ cho phép.

Cách tiếp cận này không làm huyền thoại mất đi giá trị tinh thần. Trái lại, nó giúp hiểu rõ hơn vì sao một câu chuyện có thể trở thành biểu tượng chung của một cộng đồng, ngay cả khi từng chi tiết không thể được xem như sự kiện lịch sử theo nghĩa thông thường.

VII. Đề xuất của Hưng Quốc Học: từ bốn cửa ngõ đến bốn loại chứng cứ

Từ việc đối thoại với Kim Định, Hưng Quốc Học có thể giữ lại Từ – Tượng – Số – Chế như một khung khảo sát văn hóa hữu ích, nhưng cần làm rõ hơn yêu cầu chứng minh ở từng lĩnh vực.

Đề xuất này không phải lời khẳng định rằng Kim Định đã luôn tuân thủ hoặc luôn vi phạm những tiêu chuẩn dưới đây. Đây là khung phương pháp được đề xuất để những nghiên cứu tiếp theo có thể kiểm tra được và dễ đối thoại học thuật hơn.

Thứ nhất, với Từ, cần phân biệt văn bản gốc, bản dịch, dị bản, lời truyền miệng và diễn giải hiện đại. Mọi kết luận về nguồn gốc ngôn ngữ phải dựa trên chứng cứ ngôn ngữ học lịch sử, không chỉ dựa vào sự giống nhau của âm thanh hoặc cách tách nghĩa từ ngữ theo trực giác.

Thứ hai, với Tượng, cần phân biệt hình ảnh có thật trong tư liệu với ý nghĩa mà người nghiên cứu gán cho nó. Một biểu tượng có thể có nhiều lớp nghĩa; giả thuyết nào được lựa chọn phải phù hợp với bối cảnh lịch sử và cách sử dụng thực tế.

Thứ ba, với Số, phải chỉ rõ con số thuộc về dữ kiện đếm được, quy ước số học truyền thống hay cách diễn giải biểu tượng. Không được biến sự trùng hợp về số lượng thành bằng chứng cho một học thuyết khi chưa xác lập được mối liên hệ lịch sử.

Thứ tư, với Chế, cần nghiên cứu cách thiết chế thực sự vận hành, ai có quyền quyết định, ai chịu trách nhiệm và ai được hưởng lợi. Không thể lấy lời ca ngợi một lý tưởng làm bằng chứng rằng xã hội đã thực hành lý tưởng ấy.

Sau cùng, khi nối bốn cửa ngõ thành một hệ thống, phải xác định rõ mối liên hệ giữa chúng. Những điểm phù hợp được ghi nhận; những điểm mâu thuẫn không bị loại bỏ; những kết luận vượt quá chứng cứ được giữ ở dạng giả thuyết.

Mục tiêu không phải biến nghiên cứu văn hóa thành một phép kiểm kê khô cứng. Mục tiêu là làm cho sức sáng tạo của người nghiên cứu có thể được người khác hiểu, kiểm tra và phản biện.

Kết luận

Từ – Tượng – Số – Chế cho thấy tham vọng lớn của Kim Định: đọc văn hóa Việt như một chỉnh thể, trong đó lời nói và huyền thoại, biểu tượng, trật tự số học và thiết chế xã hội có thể cùng biểu đạt những quan niệm về con người và đời sống.

Giá trị của phương pháp nằm ở khả năng kết nối những lĩnh vực thường bị nghiên cứu riêng rẽ. Giới hạn của nó xuất hiện khi sự phù hợp giữa các cách diễn giải được xem như bằng chứng đủ mạnh về một nguồn gốc lịch sử chung.

Hưng Quốc Học có thể tiếp nhận tinh thần tổng hợp của Kim Định nhưng cần giữ vững ranh giới giữa dữ kiện, cấu trúc, diễn giải và kết luận lịch sử. Một nền văn hóa không chỉ cần được diễn giải bằng những câu chuyện đẹp; nó còn cần được nghiên cứu bằng những lập luận có thể kiểm tra.

Bốn cửa ngõ có thể giúp ta nhìn văn hóa sâu hơn; nhưng chỉ khi mỗi cửa ngõ được khảo sát đúng phương pháp, chúng mới cùng góp phần tạo nên một nhận thức đáng tin cậy về quá khứ.

Hoàng Phong Nhã

Tài liệu tham khảo

1. Kim Định, Cơ Cấu Việt Nho, Nguồn Sáng, Sài Gòn, 1973.
2. Kim Định, Chữ Thời (Triết Lý An Vi), phần I, chương II: “Cơ cấu Việt thời minh chứng qua từ, tượng, số chế”. <Cite refs={["turn719374search6","turn719374search8"]}/>
3. Kim Định, Việt Nho, dùng để đối chiếu cách ông trình bày những dấu hiệu văn hóa qua ngôn ngữ, huyền sử, hình tượng, số và chế. <Cite refs={["turn719374search22"]}/>
4. Michel Nguyễn Hạnh, Tìm hiểu tư tưởng Kim Định – Việt Triết nhập môn, tài liệu giới thiệu hệ thống tư tưởng và các khái niệm Từ – Tượng – Số – Chế. <Cite refs={["turn719374search2"]}/>

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI KIM ĐỊNH