17:43
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM
CHƯƠNG XX
TỪ LENINISM ĐẾN STALINISM
Khi lý luận cách mạng trở thành hệ thống quyền lực
Sau Marx và Engels, Marxism bước vào một thế giới biến động dữ dội. Marx mất năm 1883, Engels mất năm 1895. Đến năm 1917, nước Nga không còn là một công xưởng thế giới như nước Anh thời Capital, mà là một đế chế nông nghiệp – công nghiệp hỗn hợp, một "khâu yếu nhất" trong chuỗi đế quốc chủ nghĩa vừa bị tàn phá bởi Chiến tranh Thế giới thứ nhất.
Lenin đã nhào nặn Marxism thành một thứ vũ khí cách mạng sắc bén để chọc thủng mặt trận đó. Nhưng lịch sử không dừng lại ở tháng 10 năm 1917. Khi bạo lực cách mạng lùi lại để nhường chỗ cho công cuộc quản trị, kiến thiết quốc gia và đối mặt với vòng vây thù địch quốc tế, một câu hỏi lớn hơn xuất hiện: Làm thế nào để một đảng cách mạng tồn tại và biến một quốc gia nghèo nàn thành cường quốc?
Câu trả lời ấy mang tên Stalinism.
Tuy nhiên, cần lập ngay một ranh giới kiên quyết: Leninism không đồng nhất với Stalinism. Stalin không phải là hiện thân tự động hay duy nhất của Lenin, nhưng Stalinism cũng không mọc lên từ hư vô. Nó là sự tái cấu trúc toàn diện các tiền đề của Bolshevik thành một hệ thống quyền lực tập trung cực độ, nơi vận mệnh của một quốc gia được đổi bằng những cái giá lịch sử khổng lồ.
1. Từ Lenin đến Stalin: Không phải một đường thẳng
Sau Cách mạng Tháng Mười, nước Nga Xô-viết chìm trong nội chiến tàn khốc, nạn đói và sự sụp đổ kinh tế. Chính sách Cộng sản thời chiến với tính chất cưỡng bức quân sự đã đẩy xã hội tới bờ vực thẳm. Trước tình hình đó, Lenin với tư duy thực tế thiên tài đã quay xe, áp dụng Chính sách Kinh tế Mới (NEP) – cho phép khôi phục một phần kinh tế thị trường, thương mại tư nhân nhỏ và trao quyền tự chủ nhất định cho nông dân.
Đặc biệt, trong những bài viết cuối đời (như Better Fewer, But Better - 1923), Lenin vô cùng lo lắng về sự suy yếu của bộ máy nhà nước. Ông cảnh báo về nạn quan liêu, sự thiếu văn hóa hành chính và sự xa rời quần chúng của chính quyền Xô-viết. Lenin chủ trương cải tổ bộ máy, chậm lại, học tập và kiểm nghiệm kỹ lưỡng.
Nhưng sau khi Lenin qua đời năm 1924, Đảng Bolshevik bị cuốn vào một cuộc tranh giành quyền lực gay gắt và định hình hướng đi mới cho đất nước. Trong bối cảnh cách mạng thế giới không bùng nổ như kỳ vọng và Liên Xô bị bao vây trong cô lập, Stalin đã đưa ra một luận điểm bước ngoặt: Chủ nghĩa xã hội trong một quốc gia.
Từ đây, trọng tâm chuyển dịch: từ việc chờ đợi cách mạng thế giới sang tự lực tự cường xây dựng Liên Xô thành một pháo đài công nghiệp quân sự vững chắc.
2. "Đại chuyển biến": Công nghiệp hóa tốc độ cao và Tập thể hóa nông nghiệp
Đến cuối thập niên 1920, Stalin phát động "Đại chuyển biến" (Great Turn), đưa Liên Xô vào con đường công nghiệp hóa và tập thể hóa cưỡng bức chưa từng có trong lịch sử nhân loại.
A. Công nghiệp hóa thần tốc
- Mục tiêu: Xây dựng nền công nghiệp nặng (luyện kim, cơ khí, năng lượng) làm xương sống để tự vệ trước các cường quốc tư bản.
- Thành tựu: Trong vài kế hoạch 5 năm, Liên Xô chuyển mình từ một nước nông nghiệp lạc hậu thành một cường quốc công nghiệp hạng hai thế giới, tạo ra năng lực sản xuất quân sự khổng lồ để sống còn trong Thế chiến II, đồng thời mở ra cơ hội thăng tiến xã hội cho hàng triệu người lao động xuất thân từ đáy xã hội (như nghiên cứu của Graeme Gill đã chỉ ra).
B. Tập thể hóa nông nghiệp và cái giá nhân đạo
- Để có vốn và lương thực nuôi thành phố cùng công nhân công nghiệp, nhà nước tiến hành xóa bỏ kinh tế tiểu nông tư hữu, gom nông dân vào các nông trang tập thể (kolkhoz và sovhoz).
- Chiến dịch tiêu diệt tầng lớp trung nông khá giả (kulak) diễn ra bằng bạo lực hành chính và cưỡng chế thô bạo.
- Sự hỗn loạn, ép buộc cực đoan và việc cướp đoạt lương thực đã dẫn đến nạn đói khủng khiếp giai đoạn 1931–1934 trên toàn Liên Xô (với những tranh luận lịch sử sâu sắc về thảm họa Holodomor ở Ukraine).
- Sự hợp nhất hoàn toàn: Ranh giới giữa Đảng (lực lượng chính trị) và Nhà nước (cơ quan quản lý hành chính) biến mất. Các Xô-viết từ cơ quan quyền lực của nhân dân lao động dần trở thành hình thức biểu trưng, mọi quyết định thực tế đều thuộc về guồng máy quan liêu của Đảng và Tổng Bí thư.
- Quyền lực tập trung thượng tầng: Quyền lực dịch chuyển từ tập thể lãnh đạo (Trung ương Đảng, Bộ Chính trị) sang cá nhân Stalin và một vòng tròn thân tín khép kín.
- Mất kiểm soát thể chế: Khi các cơ chế tranh luận, phản biện nội bộ bị bãi bỏ, mọi ý kiến trái chiều hay khác biệt chính sách không còn được xem là tranh luận dân chủ trong Đảng, mà bị gán nhãn là "phản cách mạng", "phản bội" hay "gián điệp".
- Hàng loạt nhà lãnh đạo cốt cán của Cách mạng Tháng Mười (những "Bolshevik cũ"), các sĩ quan cao cấp hồng quân, trí thức, cán bộ đảng và hàng triệu công dân vô tội đã bị bắt giữ, đưa ra xét xử qua các phiên tòa ngụy tạo hoặc bị đưa thẳng vào hệ thống lao động khổ sai (Gulag).
- Các nghiên cứu lịch sử hiện đại (như của J. Arch Getty hay Ronald Grigor Suny) chỉ ra rằng Đại Khủng bố không chỉ là sản phẩm tâm lý độc tài của một cá nhân, mà còn là kết quả của sự tương tác bệnh hoạn giữa một hệ thống hành chính quan liêu, nỗi sợ hãi lan tràn, các chỉ tiêu bắt bớ từ địa phương và cơ chế trung ương hóa tuyệt đối.
Bài học lịch sử: Một mục tiêu phát triển quốc gia dẫu có thể được biện minh bằng nhu cầu sinh tồn, nhưng phương thức cưỡng bức bạo lực cực đoan để đạt được mục tiêu ấy để lại những vết thương nhân đạo không thể chối bỏ. Năng lực kinh tế không thể làm phượng mờ chi phí sinh mạng con người.
3. Sự biến đổi kiến trúc quyền lực: Từ Đảng cách mạng thành Đảng–Nhà nước độc tôn
Dưới thời Stalin, cấu trúc quyền lực của hệ thống Xô-viết trải qua một sự tha hóa về mặt thể chế:
4. Đại Khủng bố (1936–1938): Khi sự nghi ngờ trở thành cơ chế vận hành
Đỉnh điểm của hệ thống quyền lực tập trung không kiểm soát chính là Đại Khủng bố (Great Purge).
Ngay cả Hiến pháp 1936 – dù được tuyên bố là bản hiến pháp dân chủ nhất thế giới trên giấy, với đầy đủ các quyền tự do ngôn luận, hội họp, bầu cử phổ thông – cũng chỉ là một văn bản hình thức. Bởi vì dưới nó không tồn tại một thiết kế kiểm soát quyền lực độc lập nào (checks and balances) để buộc những kẻ cầm quyền phải tuân thủ pháp luật.
5. So sánh cấu trúc: Leninism và Stalinism
|
Tiêu chí |
Leninism (1917–1924) |
Stalinism (Thập niên 1930–1953) |
|---|---|---|
|
Bối cảnh lịch sử |
Chiến tranh thế giới, Cách mạng, Nội chiến, nhà nước non trẻ phải sinh tồn. |
Xây dựng đất nước trong vòng vây tư bản, công nghiệp hóa cấp bách, chuẩn bị chiến tranh. |
|
Tổ chức Đảng |
Tập trung dân chủ, có tranh luận gay gắt trong nội bộ, lãnh đạo tập thể. |
Tập trung quan liêu tuyệt đối, phục tùng mệnh lệnh từ trên xuống, cá nhân sùng bái. |
|
Kinh tế |
Kết hợp giữa kiểm soát nhà nước và linh hoạt thị trường (NEP). |
Kế hoạch hóa tập trung cao độ, quốc hữu hóa toàn diện, tập thể hóa nông nghiệp cưỡng bức. |
|
Xử lý bất đồng |
Phê phán chính trị, tranh luận ý thức đạo lý trong nội bộ đảng. |
Khủng bố, thanh trừng thể chất, hình sự hóa mọi khác biệt chính trị. |
|
Vai trò nhà nước |
"Nửa nhà nước" tiến tới tiêu vong theo mô hình Công xã Paris. |
Nhà nước toàn trị (totalitarian state) cực kỳ hùng mạnh, đứng trên toàn bộ xã hội. |
6. Góc nhìn Hưng Quốc: Bài học về sức mạnh và giới hạn của quốc gia
Từ lăng kính nghiên cứu kiến quốc của Hưng Quốc, giai đoạn Stalinism để lại những bài học vô giá:
- Nhà nước mạnh không đồng nghĩa với nhà nước không bị giới hạn: Một quốc gia muốn trường tồn cần một nhà nước đủ năng lực để làm những việc lớn (xây dựng hạ tầng, bảo vệ chủ quyền, điều phối kinh tế). Nhưng nếu năng lực ấy không đi kèm với cơ chế tự giới hạn và kiểm soát quyền lực, nó sẽ biến thành thảm họa khi xuất hiện sai lầm từ thượng tầng.
- Cái giá của sự tập trung độc quyền: Khi một hệ thống triệt tiêu hoàn toàn không gian phản biện và tự sửa sai, nó sẽ biến mọi bất đồng nhỏ thành khủng bố lớn, và làm mất đi sức đề kháng tự nhiên của xã hội.
- Quốc lực toàn diện: Sức mạnh của một quốc gia không chỉ đo bằng sản lượng thép, số lượng xe tăng hay kilowatt điện, mà đo bằng sức sống của con người, sự minh bạch của thể chế, niềm tin xã hội và phẩm giá của từng công dân.
- Vladimir I. Lenin, Better Fewer, But Better, 1923.
- Joseph Stalin, The Foundations of Leninism, 1924.
- Graeme Gill, The Origins of the Stalinist Political System, Cambridge University Press.
- Ronald Grigor Suny, Stalin and his Stalinism: Power and Authority in the Soviet Union.
- J. Arch Getty, Origins of the Great Purges.
- Wendy Z. Goldman, Blood on the Red Banner: Primitive Accumulation in the World's First Socialist State.
- Lynne Viola, The Best Sons of the Fatherland: Workers in the Vanguard of Soviet Collectivization.
Kết luận của Hưng Quốc: Chúng ta ghi nhận khả năng huy động nguồn lực phi thường của mô hình nhà nước tập trung trong thời kỳ khủng hoảng, nhưng kiên quyết từ bỏ con đường bạo lực hệ thống, đàn áp nhân quyền và sự triệt tiêu các cơ chế kiểm soát quyền lực. Một quốc gia thông minh là quốc gia biết xây dựng năng lực hành động mạnh mẽ, đồng thời duy trì những chiếc "van an toàn" bằng pháp quyền và đồng thuận xã hội để không bao giờ tự hủy hoại chính mình.
TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI MARXISM VÀ ENGELSISM
0 nhận xét:
Đăng nhận xét