Thứ Hai, 16 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 5 - ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ

ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ

MỘT CHÍNH KHÁCH DÂN SỰ GIỮA NHỮNG CUỘC CHUYỂN GIAO QUYỀN LỰC CỦA MIỀN NAM VIỆT NAM

Hoàng Phong Nhã

CHƯƠNG 5

MỘT CHÍNH KHÁCH TRONG THỜI KỲ CHUYỂN GIAO 1945–1954

Từ trật tự thuộc địa đến sự hình thành một nhà nước mới ở miền Nam

1. Luận đề trung tâm

Giai đoạn 1945–1954 là một trong những thời kỳ biến động sâu sắc nhất của lịch sử chính trị Việt Nam hiện đại. Trong vòng chưa đầy mười năm, đất nước trải qua sự sụp đổ của chế độ thuộc địa Pháp, sự xuất hiện của chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cuộc chiến tranh giữa Việt Minh và Pháp, sự trở lại của quân đội Pháp, sự thành lập Quốc gia Việt Nam dưới Quốc trưởng Bảo Đại và những nỗ lực xây dựng một chính quyền Việt Nam không nằm dưới sự lãnh đạo của Việt Minh.

Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, đây không chỉ là một giai đoạn biến động của lịch sử dân tộc mà còn là thời kỳ hình thành con đường chính trị của một viên chức hành chính Nam Bộ, người sau này trở thành một trong những nhân vật quan trọng của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Muốn hiểu Nguyễn Ngọc Thơ, cần tránh hai cách nhìn đơn giản.

Thứ nhất, không nên nhìn ông chỉ từ vị trí Phó Tổng thống hoặc Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa về sau, rồi diễn giải ngược toàn bộ cuộc đời chính trị trước đó như một quá trình tất yếu dẫn đến những chức vụ ấy.

Thứ hai, cũng không nên xem ông đơn thuần là một viên chức hành chính đứng ngoài những xung đột chính trị lớn. Trong một xã hội mà quyền lực đang được tái cấu trúc, việc tiếp tục hoạt động trong bộ máy công quyền, lựa chọn người hợp tác, duy trì quan hệ với các trung tâm quyền lực và ứng xử trước những thay đổi của chế độ đều có ý nghĩa chính trị.

Luận đề của chương này là: Nguyễn Ngọc Thơ trưởng thành về mặt chính trị trong một thời kỳ mà năng lực hành chính, uy tín xã hội, quan hệ chính trị và khả năng thích ứng với sự thay đổi của quyền lực trở thành những yếu tố quyết định con đường công danh của một chính khách.

Tuy nhiên, thích ứng không đồng nghĩa với bản lĩnh chính trị; kinh nghiệm hành chính không tự động đồng nghĩa với năng lực kiến tạo quốc gia. Đây chính là vấn đề cần được khảo sát bằng hồ sơ lịch sử, thay vì chỉ dựa vào những đánh giá hồi cố.

2. Từ nền hành chính thuộc địa đến bước ngoặt năm 1945

Nguyễn Ngọc Thơ sinh ngày 26 tháng 5 năm 1908 tại Mỹ Phước, Long Xuyên, trong một gia đình điền chủ có thế lực kinh tế ở Nam Bộ. Ông được đào tạo theo nền giáo dục Pháp, từng học tại trường Chasseloup-Laubat ở Sài Gòn. Năm 1930, ông bước vào con đường hành chính sau khi thi đỗ ngạch Tri huyện.

Đây là một chi tiết quan trọng để hiểu thế hệ chính khách Nam Bộ của ông.

Trước năm 1945, con đường tiến thân của một người Việt trong bộ máy hành chính thuộc địa thường đi qua hệ thống trường học Pháp, các kỳ thi công chức và quá trình phục vụ trong bộ máy cai trị. Những người như Nguyễn Ngọc Thơ được đào tạo để vận hành một hệ thống hành chính đã tồn tại từ trước, chứ chưa được chuẩn bị để kiến tạo một quốc gia độc lập.

Họ có thể hiểu luật lệ, thủ tục, tổ chức địa phương, quan hệ giữa tỉnh và quận, giữa chính quyền và giới điền chủ, nhưng những kiến thức ấy chưa đủ để trả lời câu hỏi lớn hơn: Một quốc gia Việt Nam độc lập phải được tổ chức như thế nào?

Năm 1945 tạo ra bước ngoặt đối với toàn bộ tầng lớp viên chức này.

Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương, chấm dứt bộ máy cai trị trực tiếp của Pháp. Sau khi Nhật đầu hàng Đồng minh tháng 8 năm 1945, trật tự chính trị cũ tiếp tục tan rã. Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời ngày 2 tháng 9 năm 1945.

Đối với một viên chức đã trưởng thành trong hệ thống hành chính Pháp, đây là sự thay đổi không chỉ về người cầm quyền mà còn về tính chính danh của quyền lực.

Nguyễn Ngọc Thơ không trở thành một nhân vật lãnh đạo cách mạng. Ông tiếp tục con đường hành chính trong một trật tự chính trị khác. Các tài liệu tiểu sử hiện có cho biết trong giai đoạn Nhật đảo chính Pháp, ông từng bị bắt và giam giữ. Tuy nhiên, những chi tiết cụ thể về hoàn cảnh bị bắt, thời gian giam giữ và vai trò của ông trong những biến cố tháng 3–8 năm 1945 cần được kiểm chứng bằng hồ sơ lưu trữ và hồi ký có xuất xứ rõ ràng.

Điều cần chú ý không phải là gán cho ông một vai trò lịch sử mà tư liệu chưa chứng minh, mà là nhận diện sự chuyển đổi của một tầng lớp công chức: từ phục vụ chính quyền thuộc địa sang hoạt động trong những thiết chế chính quyền kế tiếp.

Đây là một vấn đề lớn của lịch sử xây dựng nhà nước.

Một cuộc cách mạng có thể thay đổi người đứng đầu, thay đổi hệ tư tưởng và thay đổi tính chính danh của chính quyền. Nhưng quốc gia vẫn cần những người biết tổ chức thuế khóa, quản lý đất đai, duy trì giao thông, điều hành địa phương, giải quyết tranh chấp và cung cấp các dịch vụ công.

Nếu loại bỏ toàn bộ đội ngũ hành chính cũ, nhà nước mới có thể thiếu năng lực vận hành. Nhưng nếu tiếp tục sử dụng họ mà không thay đổi cơ chế kiểm soát, trách nhiệm và mục tiêu phục vụ, những thói quen của bộ máy cũ có thể tiếp tục tồn tại dưới một danh nghĩa mới.

Nguyễn Ngọc Thơ là một trường hợp thích hợp để khảo sát bài toán ấy.

3. Từ quận trưởng Ô Môn đến người đứng đầu chính quyền tỉnh Long Xuyên

Sau năm 1945, chiến tranh và sự trở lại của quân đội Pháp khiến Nam Bộ trở thành một không gian quyền lực phức tạp.

Ở nhiều địa phương, quyền lực không nằm trọn trong tay một cơ quan duy nhất. Chính quyền do Pháp hậu thuẫn, các lực lượng kháng chiến, những tổ chức tôn giáo có vũ trang, giới điền chủ, các mạng lưới hành chính cũ và những nhóm chính trị địa phương cùng tồn tại, cạnh tranh hoặc thỏa hiệp.

Trong hoàn cảnh đó, chức vụ quận trưởng hay tỉnh trưởng không chỉ là một vị trí hành chính. Người đứng đầu địa phương phải xử lý đồng thời những vấn đề dân sự, an ninh, kinh tế và quan hệ với các lực lượng có vũ trang.

Theo những tài liệu tiểu sử được công bố, năm 1946, Nguyễn Ngọc Thơ được bổ nhiệm làm quận trưởng Ô Môn, sau đó có thời gian làm việc tại Thốt Nốt. Năm 1948, ông giữ chức quận trưởng Châu Thành, Long Xuyên.

Tháng 11 năm 1948, ông được cử làm Tỉnh trưởng Long Xuyên. Đây là một mốc đáng chú ý trong sự nghiệp của ông.

Từ một viên chức hành chính cấp quận, Nguyễn Ngọc Thơ bước lên vị trí điều hành một đơn vị hành chính cấp tỉnh trong thời kỳ chiến tranh.

Sự thăng tiến này cho thấy ông đã có được sự tin cậy nhất định của bộ máy chính quyền đương thời. Tuy nhiên, cần phân biệt ba vấn đề:

  • Việc được bổ nhiệm cho thấy ông có vị trí trong hệ thống quyền lực.
  • Việc điều hành địa phương phản ánh năng lực hành chính thực tế, cần được đánh giá bằng kết quả cụ thể.
  • Việc được dân chúng tín nhiệm là một vấn đề khác, không thể suy ra chỉ từ chức vụ.

Một nguồn tư liệu đặc biệt có giá trị để nhìn vào hoạt động địa phương của Nguyễn Ngọc Thơ là hồi ký của học giả Nguyễn Hiến Lê.

Theo lời kể của Nguyễn Hiến Lê, khi ông sinh sống tại Long Xuyên, Nguyễn Ngọc Thơ đã có quan hệ quen biết và từng giúp ông có công việc dạy học. Sau khi làm Tỉnh trưởng, ông Thơ cho mở trường Trung học Thoại Ngọc Hầu tại thị xã Long Xuyên và mời Nguyễn Hiến Lê tham gia giảng dạy.

Chi tiết này đáng chú ý ở hai phương diện.

Thứ nhất, nó cho thấy hoạt động của một chính quyền địa phương không chỉ giới hạn trong lĩnh vực an ninh và kiểm soát lãnh thổ. Việc mở trường trung học là một hoạt động xây dựng xã hội, tạo điều kiện đào tạo nhân lực và mở rộng cơ hội giáo dục.

Thứ hai, mối quan hệ giữa Nguyễn Ngọc Thơ và Nguyễn Hiến Lê cho thấy ông có tiếp xúc với giới trí thức và có ý thức sử dụng nhân lực chuyên môn trong hoạt động địa phương.

Tuy nhiên, một trường học được thành lập chưa đủ chứng minh một chính sách giáo dục toàn diện. Muốn đánh giá chính xác cần tìm hiểu ngân sách, chương trình học, đội ngũ giáo viên, số lượng học sinh, khả năng tiếp cận của con em các tầng lớp và mức độ duy trì hoạt động của trường.

Đây cũng là nguyên tắc khi nghiên cứu Nguyễn Ngọc Thơ: không biến một hành động tích cực thành bằng chứng cho toàn bộ năng lực quản trị.

4. Long Xuyên và bài toán quyền lực địa phương

Long Xuyên trong những năm cuối thập niên 1940 không phải là một địa bàn hành chính bình thường.

Đây là khu vực có nền kinh tế nông nghiệp phát triển, hệ thống điền chủ lớn, mạng lưới thương mại gắn với sông nước và nhiều cộng đồng tôn giáo, xã hội có tổ chức riêng.

Đặc biệt, lực lượng Hòa Hảo đã trở thành một nhân tố chính trị và quân sự quan trọng ở miền Tây Nam Bộ.

Sự hình thành những lực lượng vũ trang không hoàn toàn nằm trong hệ thống chỉ huy của chính quyền đặt ra một thách thức căn bản: Nhà nước có thể tồn tại trên danh nghĩa nhưng chưa chắc đã nắm được độc quyền sử dụng vũ lực trên toàn lãnh thổ.

Đối với một tỉnh trưởng, điều đó tạo ra một bài toán khó hơn nhiều so với quản lý hành chính thông thường.

Một mặt, chính quyền cần duy trì trật tự, bảo vệ dân chúng, bảo đảm giao thông và hoạt động kinh tế.

Mặt khác, người đứng đầu địa phương phải đối diện với những lực lượng có quân đội, có cơ sở xã hội, có lãnh tụ riêng và có khả năng tự tổ chức những hoạt động mà chính quyền không kiểm soát được.

Đặc điểm này sẽ trở thành một trong những vấn đề xuyên suốt sự nghiệp chính trị của Nguyễn Ngọc Thơ, đặc biệt trong quan hệ với các lực lượng Hòa Hảo và những nhân vật quân sự như Ba Cụt ở giai đoạn sau.

Điều quan trọng là không nên nhìn cuộc xung đột giữa chính quyền và các lực lượng tôn giáo có vũ trang chỉ như một vấn đề quân sự.

Đó còn là xung đột giữa hai hình thức tổ chức quyền lực:

  • Một bên là nhà nước muốn thiết lập hệ thống quản lý thống nhất.
  • Một bên là những tổ chức có căn cứ xã hội, lòng trung thành riêng và lực lượng vũ trang độc lập.

Một chính quyền muốn thống nhất quốc gia phải giải quyết được vấn đề này. Nhưng thống nhất không đồng nghĩa với tiêu diệt mọi khác biệt. Một nhà nước có năng lực phải biết phân biệt giữa lực lượng có thể tham gia đời sống chính trị hợp pháp, lực lượng cần thương lượng để hội nhập và lực lượng thực sự tiến hành bạo lực cần được xử lý theo pháp luật.

Đây là bài học quan trọng khi nghiên cứu hoạt động của Nguyễn Ngọc Thơ tại miền Tây.

5. Một chính khách giữa các lực lượng chính trị và tôn giáo

Muốn hiểu vị trí của Nguyễn Ngọc Thơ trong giai đoạn này, cần nhìn vào đặc điểm riêng của Nam Bộ.

Ở miền Tây, quyền lực chính trị không chỉ được quyết định bởi bộ máy hành chính. Các tổ chức tôn giáo, những cộng đồng địa phương, giới điền chủ và các lực lượng vũ trang đều có khả năng tác động đến đời sống xã hội.

Đạo Hòa Hảo, ra đời năm 1939 dưới sự khai sáng của Huỳnh Phú Sổ, đã phát triển thành một phong trào tôn giáo có ảnh hưởng lớn ở miền Tây Nam Bộ. Trong hoàn cảnh chiến tranh, một bộ phận lực lượng Hòa Hảo phát triển tổ chức vũ trang và tham gia vào những cuộc tranh chấp quyền lực địa phương.

Đây là một hiện tượng không thể giải thích chỉ bằng xung đột giữa chính quyền và tôn giáo.

Nó liên quan đến nhiều vấn đề:

  • Niềm tin tôn giáo và sự trung thành với lãnh tụ.
  • Quyền tự quản của cộng đồng địa phương.
  • Quyền kiểm soát đất đai và nguồn lực kinh tế.
  • Quan hệ giữa các tổ chức vũ trang và chính quyền.
  • Sự cạnh tranh giữa các trung tâm quyền lực trong một quốc gia chưa thống nhất.

Nguyễn Ngọc Thơ, với vị trí hành chính tại Long Xuyên, không thể đứng ngoài những vấn đề ấy.

Tuy nhiên, phải phân biệt vai trò của ông trong giai đoạn này với những hoạt động thương lượng và thu phục các lực lượng Hòa Hảo vào năm 1955–1956. Những hoạt động sau này thuộc một giai đoạn lịch sử khác, cần được nghiên cứu riêng, không nên đưa ngược về những năm 1948–1954.

Điều có thể đặt ra ở đây là một câu hỏi về năng lực chính trị:

Một chính khách địa phương có thể duy trì quyền lực bằng mệnh lệnh hành chính và sức mạnh quân sự hay phải xây dựng được sự hợp tác với những lực lượng có ảnh hưởng thực tế trong xã hội?

Câu trả lời có ý nghĩa vượt ra ngoài trường hợp Nguyễn Ngọc Thơ.

Một nhà nước không thể chỉ dựa vào việc bổ nhiệm quan chức để thiết lập quyền lực. Nó phải tạo dựng được sự công nhận, hợp tác và tuân thủ từ những cộng đồng mà nó quản lý.

6. Sự ra đời của Quốc gia Việt Nam và một trật tự chính trị mới

Ngày 8 tháng 3 năm 1949, Hiệp định Élysée được ký giữa Quốc trưởng Bảo Đại và Tổng thống Pháp Vincent Auriol.

Trên cơ sở đó, Quốc gia Việt Nam được hình thành trong khuôn khổ Liên hiệp Pháp, với Bảo Đại giữ vị trí Quốc trưởng.

Đây là một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử chính trị Việt Nam.

Lần đầu tiên sau Cách mạng tháng Tám, một chính quyền Việt Nam khác với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được tổ chức dưới danh nghĩa một quốc gia có chủ quyền, với mục tiêu tập hợp những lực lượng dân tộc chủ nghĩa không đi theo Việt Minh.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: chủ quyền được tuyên bố đến đâu và quyền lực thực tế được chuyển giao đến đâu?

Hiệp định Élysée đặt ra khuôn khổ độc lập trong Liên hiệp Pháp, nhưng Pháp vẫn giữ ảnh hưởng quyết định đối với quân đội và đối ngoại. Việc chuyển giao quyền lực thực tế diễn ra từng bước, không đồng đều và còn nhiều giới hạn.

Đây là mâu thuẫn căn bản của Quốc gia Việt Nam.

Một mặt, chính quyền này muốn chứng minh rằng người Việt có thể xây dựng một quốc gia độc lập không cần đi theo con đường cách mạng của Việt Minh.

Mặt khác, chính quyền ấy lại phải dựa vào sự bảo trợ quân sự, chính trị và tài chính của Pháp.

Đối với những viên chức như Nguyễn Ngọc Thơ, sự xuất hiện của Quốc gia Việt Nam tạo ra một không gian chính trị mới.

Họ có cơ hội tiếp tục con đường hành chính trong một chính quyền mang danh nghĩa quốc gia Việt Nam, thay vì chỉ hoạt động trong bộ máy thuộc địa trước đây.

Nhưng cơ hội ấy cũng đặt họ trước một câu hỏi khó:

Có thể xây dựng một chính quyền thực sự độc lập khi nền tảng quân sự và một phần quan trọng của quyền lực vẫn nằm trong tay một cường quốc nước ngoài hay không?

Đây không chỉ là câu hỏi dành cho Bảo Đại.

Đó còn là câu hỏi dành cho toàn bộ đội ngũ chính khách tham gia Quốc gia Việt Nam.

Nguyễn Ngọc Thơ thuộc thế hệ những người có kinh nghiệm quản trị địa phương, có hiểu biết về xã hội Nam Bộ và có khả năng hoạt động trong bộ máy hành chính. Những phẩm chất đó giúp ông có giá trị đối với một chính quyền đang cần xây dựng hệ thống quản lý người Việt.

Tuy nhiên, từ một viên chức tỉnh thành đến một chính khách cấp quốc gia là hai cấp độ năng lực khác nhau.

Người điều hành một tỉnh phải giải quyết những vấn đề cụ thể của địa phương.

Người tham gia điều hành một quốc gia phải đối diện với những vấn đề lớn hơn nhiều: chủ quyền, quốc phòng, ngoại giao, tài chính, tổ chức chính quyền, quan hệ giữa các vùng miền và tính chính danh của chế độ.

Không thể mặc nhiên xem kinh nghiệm ở cấp tỉnh là sự bảo đảm cho năng lực ở cấp quốc gia.

7. Năm 1954: Từ một viên chức hành chính đến nhân vật của chính trường quốc gia

Năm 1954 đánh dấu sự kết thúc của cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất.

Chiến thắng Điện Biên Phủ ngày 7 tháng 5 năm 1954 và Hiệp định Genève tháng 7 năm 1954 đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc chính trị Việt Nam.

Đất nước tạm thời bị chia thành hai vùng tập kết quân sự, lấy vĩ tuyến 17 làm giới tuyến. Hiệp định dự kiến tổng tuyển cử vào năm 1956 để thống nhất đất nước.

Ở miền Nam, Quốc gia Việt Nam bước vào một giai đoạn chuyển giao đặc biệt.

Bảo Đại lựa chọn Ngô Đình Diệm làm Thủ tướng vào tháng 6 năm 1954. Chính phủ mới phải đối diện với hàng loạt vấn đề chưa được giải quyết triệt để:

  • Quan hệ với Pháp và yêu cầu giành quyền tự chủ thực tế.
  • Quan hệ với Hoa Kỳ trong bối cảnh Chiến tranh lạnh.
  • Tổ chức lại quân đội và bộ máy hành chính.
  • Xử lý các lực lượng vũ trang có tổ chức riêng.
  • Giải quyết những khác biệt giữa các nhóm chính trị, tôn giáo và vùng miền.
  • Xây dựng tính chính danh cho một chính quyền đang phải cạnh tranh với nhiều lực lượng khác.

Trong bối cảnh đó, Nguyễn Ngọc Thơ bắt đầu bước vào một cấp độ hoạt động chính trị mới.

Kinh nghiệm tại Long Xuyên và sự hiểu biết về xã hội Nam Bộ là những lợi thế đáng kể. Ông không phải một chính khách hoàn toàn xa lạ với đời sống địa phương miền Nam.

Ông có khả năng kết nối với giới hành chính, điền chủ và những nhân vật có ảnh hưởng trong vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Chính những yếu tố đó khiến một nhân vật có nền tảng hành chính như Nguyễn Ngọc Thơ trở nên hữu dụng đối với chính quyền mới.

Trong nội các đầu tiên của Ngô Đình Diệm, Nguyễn Ngọc Thơ đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Nội vụ. Hồ sơ bổ nhiệm và Công báo Quốc gia Việt Nam cần được đối chiếu để xác định chính xác ngày tháng và nhiệm vụ cụ thể.

Đây là bước chuyển quan trọng trong sự nghiệp của ông.

Nếu trước đó Nguyễn Ngọc Thơ được biết đến chủ yếu qua hoạt động quản lý địa phương, thì từ đây ông trở thành một thành viên của bộ máy điều hành quốc gia.

Nhưng cần nhìn nhận đúng bản chất của sự chuyển đổi này.

Ông không phải người đứng đầu một phong trào cách mạng, không phải lãnh tụ của một tổ chức chính trị toàn quốc và cũng không phải người trực tiếp tạo ra sự thay đổi chế độ năm 1954.

Ông là một viên chức hành chính có kinh nghiệm, được đưa vào bộ máy chính trị mới trong thời điểm chính quyền cần những người có khả năng điều hành và có cơ sở xã hội tại miền Nam.

Đó là một con đường tiến thân khác với con đường của Ngô Đình Diệm.

Diệm bước vào chính trường năm 1954 với danh tiếng của một nhà ái quốc chống Pháp, một người từng từ chối hợp tác với chính quyền thuộc địa và có quan hệ với các mạng lưới chính trị, tôn giáo ở trong và ngoài nước.

Nguyễn Ngọc Thơ bước vào chính trường quốc gia từ kinh nghiệm hành chính và vị trí xã hội ở Nam Bộ.

Hai con đường này có thể bổ sung cho nhau, nhưng cũng tiềm ẩn những khác biệt về cách nhìn quyền lực và cách tổ chức nhà nước.

8. Phản đề: Một viên chức giỏi có phải là một chính khách giỏi?

Đây là câu hỏi cần đặt ra khi đánh giá Nguyễn Ngọc Thơ.

Trong lịch sử, nhiều người có khả năng điều hành hành chính rất tốt nhưng không nhất thiết có khả năng lãnh đạo chính trị.

Một viên chức giỏi thường cần những phẩm chất như:

  • Hiểu hệ thống pháp luật và thủ tục.
  • Có khả năng tổ chức nhân sự.
  • Biết giải quyết công việc.
  • Có năng lực phối hợp các cơ quan.
  • Biết duy trì hoạt động của bộ máy.

Một chính khách giỏi còn phải có những năng lực khác:

  • Xác định được lợi ích quốc gia.
  • Có khả năng lựa chọn chính sách trong tình huống xung đột.
  • Biết xây dựng liên minh chính trị.
  • Có tầm nhìn dài hạn.
  • Dám chịu trách nhiệm trước những quyết định khó khăn.
  • Biết đặt giới hạn cho quyền lực của chính mình và tổ chức mà mình phục vụ.

Nhìn từ góc độ này, sự nghiệp của Nguyễn Ngọc Thơ giai đoạn 1945–1954 mới chỉ cho phép chúng ta nhận diện một số nền tảng của ông.

Ông có kinh nghiệm trong hệ thống hành chính thuộc địa.

Ông từng điều hành địa phương trong thời kỳ chiến tranh.

Ông có quan hệ với giới trí thức và có tham gia vào hoạt động giáo dục ở Long Xuyên.

Ông bước vào chính trường cấp quốc gia khi Quốc gia Việt Nam chuyển sang một giai đoạn mới.

Những dữ kiện ấy đáng được ghi nhận. Nhưng chúng chưa đủ để kết luận ông là một nhà cải cách, một nhà kiến tạo quốc gia hay một chính khách có tư tưởng chính trị độc lập.

Muốn đánh giá những phẩm chất đó, cần tiếp tục khảo sát hành động và quyết định của ông khi nắm những chức vụ cao hơn.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa ba loại năng lực:

Năng lực hành chính: Khả năng làm cho bộ máy hoạt động.

Năng lực chính trị: Khả năng tổ chức sự ủng hộ, giải quyết xung đột và tạo dựng tính chính danh.

Năng lực kiến tạo quốc gia: Khả năng xây dựng những thiết chế có thể tồn tại, phát triển và phục vụ đất nước vượt ra ngoài nhiệm kỳ của một cá nhân.

Không nên lấy thành công ở một cấp độ để thay thế cho bằng chứng ở cấp độ khác.

9. Đối thoại Hưng Quốc: Người quản lý bộ máy và người kiến tạo quốc gia

Người nghiên cứu: Thưa ông Nguyễn Ngọc Thơ, ông trưởng thành trong nền hành chính thuộc địa, sau đó tiếp tục hoạt động qua nhiều chính quyền khác nhau. Ông nhìn nhận thế nào về sự thay đổi ấy?

Nguyễn Ngọc Thơ: Một người làm hành chính phải hiểu xã hội mà mình phục vụ. Khi hoàn cảnh thay đổi, công việc quản lý cũng thay đổi. Nhưng nhà nước vẫn cần những người có kinh nghiệm tổ chức và điều hành.

Người nghiên cứu: Nhưng nếu người làm hành chính chỉ biết phục vụ chính quyền đương thời mà không đặt câu hỏi về mục đích của chính quyền ấy thì sao?

Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là vấn đề của trách nhiệm chính trị. Người làm công vụ không thể chỉ nhìn vào mệnh lệnh. Họ phải hiểu công việc mình làm ảnh hưởng đến dân chúng như thế nào.

Người nghiên cứu: Vậy theo ông, một chính quyền có thể được xem là thành công nếu bộ máy hoạt động tốt nhưng người dân không có quyền kiểm soát người cầm quyền hay không?

Nguyễn Ngọc Thơ: Một bộ máy hoạt động có hiệu quả là điều cần thiết. Nhưng sự ổn định cũng cần sự đồng thuận của xã hội.

Người nghiên cứu: Hưng Quốc đặt vấn đề xa hơn: Nhà nước phải mạnh về năng lực nhưng bị giới hạn về quyền lực. Công chức phải có khả năng thực thi chính sách, nhưng không được biến quyền hành chính thành đặc quyền cá nhân. Một tỉnh trưởng có thể xây dựng trường học, sửa đường sá, tổ chức bộ máy, nhưng người dân vẫn phải có quyền giám sát và khiếu nại nếu chính quyền làm sai.

Một nhà nước tốt không chỉ cần người quản lý có năng lực. Nó cần một cơ chế khiến người bình thường cũng có thể làm việc đúng, người tài có điều kiện phát triển và người lạm quyền phải chịu trách nhiệm.

Nguyễn Ngọc Thơ: Đó là một yêu cầu lớn hơn việc điều hành một địa phương.

Người nghiên cứu: Đúng vậy. Và đó chính là ranh giới giữa người quản lý một bộ máy có sẵn với người có khả năng kiến tạo một nhà nước.

Lưu ý: Đoạn đối thoại trên là đối thoại tư tưởng giả định, không phải lời phát biểu lịch sử của Nguyễn Ngọc Thơ.

10. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc

Từ trường hợp Nguyễn Ngọc Thơ, có thể rút ra một quy luật quan trọng:

Nhà nước muốn tồn tại phải có đội ngũ hành chính; muốn phát triển phải có đội ngũ chính khách; muốn trở thành một quốc gia mạnh phải có những thiết chế vượt lên trên cả hai.

Một nền hành chính có thể tiếp tục hoạt động sau khi chế độ thay đổi. Nhưng sự tồn tại của bộ máy chưa chứng minh rằng quốc gia đã có một nền tảng chính trị vững chắc.

Một chính khách có thể tập hợp nhân sự, thiết lập quan hệ và điều hành chính phủ. Nhưng nếu mọi quyết định đều phụ thuộc vào cá nhân lãnh đạo, nhà nước vẫn thiếu sức mạnh thể chế.

Từ đây, Hưng Quốc đặt ra ba nguyên tắc:

Thứ nhất, kế thừa năng lực nhưng phải thay đổi mục đích phục vụ.

Không phải mọi thứ của một chế độ cũ đều cần bị loại bỏ. Kiến thức hành chính, kỹ năng quản trị và kinh nghiệm tổ chức có thể tiếp tục được sử dụng. Nhưng mục đích cuối cùng phải chuyển từ phục vụ quyền lực cai trị sang phục vụ quốc gia và nhân dân.

Thứ hai, không đồng nhất sự ổn định của chính quyền với sự ổn định của quốc gia.

Một chính quyền có thể tồn tại nhờ quân đội, bộ máy hành chính và sự hậu thuẫn của nước ngoài. Nhưng một quốc gia chỉ thực sự vững mạnh khi có chủ quyền thực chất, sự đồng thuận xã hội và những thiết chế có khả năng tự điều chỉnh.

Thứ ba, không để kinh nghiệm cá nhân thay thế cơ chế thể chế.

Một viên chức tốt có thể làm cho một địa phương hoạt động hiệu quả. Nhưng một hệ thống tốt phải bảo đảm rằng ngay cả khi người đứng đầu thay đổi, công việc vẫn tiếp tục và quyền lợi của người dân vẫn được bảo vệ.

Đó là sự khác biệt giữa một bộ máy phụ thuộc vào con người và một nhà nước được xây dựng trên nền tảng thể chế.

11. Kết luận: Một bước trưởng thành trong hành trình chính trị

Giai đoạn 1945–1954 đánh dấu sự chuyển đổi quan trọng trong cuộc đời chính trị của Nguyễn Ngọc Thơ.

Từ một viên chức trưởng thành trong nền hành chính Pháp, ông tiếp tục hoạt động qua những biến động chính trị của Nam Bộ, đảm nhiệm các chức vụ hành chính địa phương, tham gia điều hành tỉnh Long Xuyên và cuối cùng bước vào bộ máy chính quyền Quốc gia Việt Nam.

Đây là một quá trình đáng nghiên cứu vì nó phản ánh sự chuyển tiếp của tầng lớp viên chức Nam Bộ từ chế độ thuộc địa sang một nhà nước mang danh nghĩa quốc gia.

Nguyễn Ngọc Thơ không phải nhân vật trung tâm quyết định vận mệnh Việt Nam trong giai đoạn 1945–1954. Nhưng ông là một trường hợp tiêu biểu để tìm hiểu cách một chính khách hình thành vị thế trong thời kỳ chuyển giao quyền lực.

Điều đáng chú ý nhất không phải là ông đã giữ bao nhiêu chức vụ, mà là những kinh nghiệm nào đã tạo nên con đường chính trị của ông và những giới hạn nào vẫn còn tồn tại trong năng lực của một người quản lý hành chính khi bước vào chính trường quốc gia.

Năm 1954, Nguyễn Ngọc Thơ đã bước qua ngưỡng cửa từ một viên chức địa phương sang một thành viên của chính phủ trung ương.

Nhưng đây mới chỉ là sự khởi đầu.

Phía trước ông là một miền Nam đầy biến động, nơi chính quyền Ngô Đình Diệm phải đối diện với các lực lượng vũ trang Bình Xuyên, Hòa Hảo, Cao Đài, những trung tâm quyền lực địa phương và sự can dự ngày càng sâu của Hoa Kỳ.

Trong trật tự mới ấy, kinh nghiệm hành chính của Nguyễn Ngọc Thơ sẽ được thử thách ở một cấp độ hoàn toàn khác.

Câu hỏi tiếp theo không còn là ông có thể điều hành một tỉnh như thế nào, mà là:

Một chính khách có kinh nghiệm địa phương sẽ đứng ở đâu trong cuộc đấu tranh xây dựng một nhà nước tập quyền, khi quyền lực chính trị, quân sự và xã hội đang tập trung vào một trung tâm lãnh đạo mới?

Đó là vấn đề của chương tiếp theo.

Hoàng Phong Nhã 


TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HỒ SƠ CẦN ĐỐI CHIẾU

A. Tư liệu lịch sử và hồi ký

  1. Nguyễn Hiến Lê, Hồi ký. Tư liệu quan trọng để khảo sát quan hệ giữa Nguyễn Ngọc Thơ, giới trí thức và hoạt động giáo dục tại Long Xuyên.
  2. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States (FRUS), 1949, Volume VII, Part 1. Hồ sơ về Hiệp định Élysée và sự hình thành Quốc gia Việt Nam.
  3. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States (FRUS), 1950, Volume VI. Hồ sơ về sự công nhận ngoại giao đối với các chính quyền Việt Nam.

B. Nghiên cứu lịch sử

  1. Jason A. Picard (2014), Fragmented Loyalties: The Great Migration's Impact on South Vietnam, 1954–1963, University of California, Berkeley.
  2. Phạm Đức Thuận và Phạm Thị Phượng Linh (2024), Bao Dai Solution and the Formation of the “National Government of Vietnam” During the Indochina War (1945–1954).
  3. The Pentagon Papers, phần nghiên cứu về quan hệ Hoa Kỳ, Pháp và chủ nghĩa dân tộc Việt Nam.

C. Hồ sơ cần tiếp tục truy tìm để hoàn thiện chân dung Nguyễn Ngọc Thơ

  • Hồ sơ công chức và bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ từ năm 1930 đến năm 1954.
  • Hồ sơ bổ nhiệm quận trưởng Ô Môn, Thốt Nốt và tỉnh trưởng Long Xuyên.
  • Công báo và hồ sơ tổ chức chính quyền Quốc gia Việt Nam giai đoạn 1949–1954.
  • Hồ sơ thành lập và hoạt động Trường Trung học Thoại Ngọc Hầu.
  • Hồ sơ về các chính sách hành chính, kinh tế, giáo dục và an ninh tại Long Xuyên.
  • Hồ sơ bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ vào chức vụ Bộ trưởng Nội vụ trong chính phủ Ngô Đình Diệm năm 1954.

Nguyên tắc sử liệu: Những thông tin về tiểu sử và chức vụ được phân biệt với những nhận định về năng lực, động cơ và quan điểm chính trị. Những vấn đề chưa có hồ sơ gốc xác nhận không được xem là sự kiện đã được chứng minh.


ĐỊNH HƯỚNG CHƯƠNG 6

NGUYỄN NGỌC THƠ TRONG CHÍNH QUYỀN NGÔ ĐÌNH DIỆM 1954–1956

Từ Bộ trưởng Nội vụ đến Đại sứ tại Nhật Bản – sự chuyển dịch giữa quyền lực hành chính, chính trị miền Nam và chiến lược tập trung quyền lực của Ngô Đình Diệm.

0 nhận xét:

Đăng nhận xét

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code