17:48
Hoàng Phong Nhã
ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ
Một chính khách dân sự giữa những cuộc chuyển giao quyền lực của miền Nam Việt Nam
CHƯƠNG 3
TỪ CÔNG CHỨC ĐẾN NHÀ QUẢN TRỊ ĐỊA PHƯƠNG
Một sự nghiệp hành chính giữa chiến tranh, biến động chính trị và quá trình hình thành chính quyền mới
Luận đề trung tâm
Nguyễn Ngọc Thơ không bước thẳng từ bộ máy hành chính thuộc địa lên những chức vụ chính trị cấp cao. Con đường của ông đi qua nhiều tầng nấc quản lý địa phương, từ cấp quận đến cấp tỉnh, trong một giai đoạn mà Nam Bộ liên tục thay đổi về chủ quyền, tổ chức chính quyền và tình hình an ninh.
Theo bài viết tiểu sử của Nguyễn Văn Phảy đăng trên Việt Báo năm 2012, Nguyễn Ngọc Thơ bắt đầu làm việc trong ngạch hành chính từ năm 1930; sau đó từng giữ các chức vụ quận trưởng tại Ô Môn, Thốt Nốt và Châu Thành, Long Xuyên. Bài viết cũng ghi nhận ông đảm nhiệm chức vụ tỉnh trưởng tại Long Xuyên và Cần Thơ trong những năm 1948–1951. Đây là những thông tin quan trọng để dựng lại con đường công vụ của ông, nhưng hiện chưa có hồ sơ bổ nhiệm gốc được đối chiếu đầy đủ. Vì vậy, cần xem các mốc này là dữ kiện tiểu sử có nguồn dẫn, chưa phải một niên biểu đã được xác minh hoàn toàn.
Điều đáng nghiên cứu không chỉ là Nguyễn Ngọc Thơ từng giữ chức vụ nào. Câu hỏi quan trọng hơn là: ông đã quản lý địa phương trong hoàn cảnh nào, phải đối diện với những vấn đề gì, có quyền hạn đến đâu và những kinh nghiệm ấy đã góp phần hình thành phong cách chính trị của ông như thế nào?
Luận đề của chương này là: quá trình chuyển từ công chức sang nhà quản trị địa phương đã đặt Nguyễn Ngọc Thơ vào vị trí tiếp xúc trực tiếp với xã hội Nam Bộ, nơi năng lực hành chính phải được thử thách bởi chiến tranh, những trung tâm quyền lực cạnh tranh và nhu cầu tổ chức lại đời sống dân chúng.
Tuy nhiên, kinh nghiệm quản lý địa phương không tự động chứng minh ông là một nhà cải cách hay một nhà kỹ trị. Muốn đánh giá điều đó, phải khảo sát từng quyết định, từng kết quả và cả những giới hạn quyền lực của ông.
1. Năm 1945: Sự đứt gãy của con đường công vụ cũ
Khi Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, Nguyễn Ngọc Thơ đã có khoảng mười lăm năm làm việc trong hệ thống hành chính thuộc địa, nếu lấy mốc bắt đầu năm 1930 theo các tài liệu tiểu sử.
Nhưng năm 1945 không phải một năm chuyển giao bình thường.
Cuộc đảo chính Nhật ngày 9 tháng 3 làm tan rã bộ máy cai trị của Pháp tại Đông Dương. Chính quyền Trần Trọng Kim được thành lập dưới sự bảo trợ của Nhật. Sau khi Nhật đầu hàng tháng 8 năm 1945, Cách mạng tháng Tám diễn ra và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời.
Ở Nam Bộ, tình hình nhanh chóng trở nên phức tạp. Ngày 23 tháng 9 năm 1945, quân Pháp trở lại Sài Gòn với sự hỗ trợ của lực lượng Anh. Từ đó, cuộc chiến tranh Pháp – Việt Nam lan rộng ở miền Nam.
Những sự kiện này tạo nên một tình thế đặc biệt: trong cùng một không gian địa lý, các lực lượng chính trị khác nhau đều tuyên bố quyền đại diện và quyền quản lý đối với Nam Bộ.
Chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xem Nam Bộ là một bộ phận không thể tách rời của quốc gia Việt Nam. Trong khi đó, chính quyền Pháp tìm cách tái lập quyền kiểm soát thuộc địa và xây dựng một thực thể chính trị riêng ở Nam Kỳ. Những nỗ lực hình thành một chính quyền Nam Kỳ tự trị được triển khai từ năm 1946, nhưng dần mất chỗ đứng khi phương án Quốc gia Việt Nam dưới danh nghĩa Bảo Đại được thúc đẩy.
Nhà nghiên cứu Christopher Goscha mô tả giai đoạn 1945–1946 như sự tồn tại song song và cạnh tranh của hai trung tâm chủ quyền: một trung tâm quốc gia do Hồ Chí Minh lãnh đạo và một trung tâm thuộc địa do chính quyền Pháp tổ chức ở miền Nam. Đây không chỉ là cuộc tranh chấp quân sự, mà còn là cuộc đấu tranh về tư cách đại diện và mô hình nhà nước tương lai.
Trong bối cảnh ấy, người từng làm việc trong bộ máy hành chính cũ phải lựa chọn cách ứng xử trước một trật tự đang thay đổi.
Có người tiếp tục phục vụ chính quyền Pháp. Có người tham gia chính quyền cách mạng. Có người tìm cách thích ứng với những cấu trúc chính trị mới. Cũng có người rời khỏi hoạt động công vụ.
Đối với Nguyễn Ngọc Thơ, các tài liệu tiểu sử cho biết ông tiếp tục con đường hành chính và được bổ nhiệm vào những chức vụ địa phương từ năm 1946. Nhưng để hiểu đầy đủ lựa chọn của ông, cần có thêm hồ sơ về quá trình bổ nhiệm, cơ quan quản lý và những hoạt động cụ thể trong giai đoạn này.
Không nên chỉ nhìn vào việc ông tiếp tục làm công chức để kết luận rằng ông đã có một lập trường chính trị hoàn chỉnh. Trong thời kỳ chiến tranh, việc tiếp tục làm việc trong một bộ máy hành chính có thể xuất phát từ nhiều động cơ và hoàn cảnh khác nhau.
Điều cần xác định là ông đã phục vụ chính quyền nào, với tư cách pháp lý nào và chịu trách nhiệm trước cơ quan nào.
2. Từ năm 1946: Trở lại con đường hành chính ở cấp quận
Theo bài viết của Nguyễn Văn Phảy, năm 1946 Nguyễn Ngọc Thơ được bổ nhiệm làm quận trưởng Ô Môn, sau đó là Thốt Nốt. Năm 1948, ông tiếp tục được bổ nhiệm làm quận trưởng Châu Thành, Long Xuyên.
Đây là những mốc đáng chú ý vì chúng cho thấy ông không chỉ làm việc trong các cơ quan hành chính ở trung ương hoặc văn phòng cấp cao, mà còn có thời gian trực tiếp đảm nhiệm công việc quản lý địa phương.
Tuy nhiên, cần xác minh chính xác từng chức vụ, thời gian bắt đầu và kết thúc, cũng như cơ quan ban hành quyết định bổ nhiệm.
Quận trưởng trong cơ cấu hành chính Nam Kỳ
Trong hệ thống hành chính Nam Kỳ thời Pháp thuộc, quận là một đơn vị quản lý nằm dưới cấp tỉnh. Quận trưởng có nhiệm vụ điều hành công việc hành chính trong địa bàn, thực hiện chỉ thị của cấp tỉnh và phối hợp với các cơ quan liên quan.
Những công việc ở cấp quận có thể bao gồm:
- Theo dõi tình hình dân cư và địa bàn.
- Giám sát hoạt động của các đơn vị hành chính cấp dưới.
- Tiếp nhận và giải quyết những vụ việc hành chính.
- Phối hợp thực hiện các chính sách về thuế khóa, đất đai và trật tự.
- Báo cáo tình hình địa phương lên cấp tỉnh.
- Phối hợp với các lực lượng an ninh trong những vấn đề thuộc thẩm quyền.
Cần lưu ý rằng đây là mô tả chung về chức năng của cấp quận trong hệ thống hành chính, không phải danh sách công việc đã được chứng minh Nguyễn Ngọc Thơ trực tiếp thực hiện trong từng nhiệm kỳ.
Một quận trưởng không phải là người có toàn quyền quyết định mọi vấn đề trong địa bàn. Quyền hạn của ông ta phụ thuộc vào quy định hành chính, cơ quan cấp trên, tình hình an ninh và khả năng kiểm soát thực tế của chính quyền.
Trong thời chiến, khoảng cách giữa thẩm quyền trên giấy tờ và quyền lực thực tế càng lớn.
Ô Môn và Thốt Nốt: Những địa bàn cần được nghiên cứu cụ thể
Ô Môn và Thốt Nốt nằm trong không gian đồng bằng sông Cửu Long, nơi đời sống kinh tế gắn chặt với nông nghiệp, giao thông thủy và các mạng lưới xã hội địa phương.
Đây không phải những địa bàn có thể quản lý chỉ bằng mệnh lệnh hành chính.
Một người đứng đầu cấp quận phải hiểu quan hệ giữa chính quyền với làng xã, các chủ đất, người canh tác, giới chức địa phương và những cộng đồng tôn giáo. Trong hoàn cảnh chiến tranh, còn phải tính đến sự hiện diện của các lực lượng vũ trang và những tổ chức chính trị có ảnh hưởng trong dân chúng.
Nhưng không nên mặc nhiên cho rằng Nguyễn Ngọc Thơ đã có quan hệ hoặc trực tiếp xử lý những lực lượng cụ thể tại Ô Môn và Thốt Nốt chỉ vì ông từng được ghi nhận làm quận trưởng ở đó.
Muốn xác định ông đã đối diện với những vấn đề nào, cần tìm hồ sơ hành chính của từng quận, báo cáo an ninh, văn bản bổ nhiệm và tài liệu đương thời.
Đây là điểm quan trọng: địa bàn công tác cho biết phạm vi trách nhiệm, nhưng không tự nó cho biết những việc một viên chức đã thực sự làm.
3. Năm 1948: Châu Thành, Long Xuyên và bước chuyển lên quản lý cấp tỉnh
Bài viết của Nguyễn Văn Phảy ghi rằng năm 1948 Nguyễn Ngọc Thơ được bổ nhiệm làm quận trưởng Châu Thành, Long Xuyên. Cũng trong bài viết này, tác giả cho biết ông đảm nhiệm chức tỉnh trưởng Long Xuyên và Cần Thơ trong các năm 1948, 1949, 1950 và 1951.
Hai thông tin này cần được đặt cạnh nhau, nhưng không thể ghép thành một chuỗi chức vụ chắc chắn nếu chưa xác minh ngày tháng và quyết định bổ nhiệm.
Có thể ông đã trải qua nhiều lần điều chuyển trong một khoảng thời gian ngắn. Cũng có thể cách ghi năm trong bài viết chưa phân biệt rõ thời điểm giữ chức quận trưởng và thời điểm được giao nhiệm vụ tỉnh trưởng.
Chúng ta cần hồ sơ nhân sự để giải quyết vấn đề này.
Vì sao cấp tỉnh là một bước chuyển quan trọng?
Nếu cấp quận chủ yếu tập trung vào việc điều hành địa bàn, thì cấp tỉnh có phạm vi trách nhiệm rộng hơn.
Một tỉnh trưởng phải xử lý nhiều lĩnh vực cùng lúc:
- Tổ chức bộ máy hành chính cấp tỉnh và phối hợp với cấp dưới.
- Theo dõi tình hình kinh tế, dân cư và ngân sách.
- Điều phối công việc giữa các cơ quan chuyên môn.
- Giải quyết những vấn đề về giao thông, thủy lợi và công trình công cộng.
- Phối hợp với lực lượng an ninh và quân sự.
- Duy trì quan hệ với các tầng lớp xã hội có ảnh hưởng trong địa phương.
Trong thời chiến, tỉnh trưởng còn phải đối diện với một câu hỏi căn bản: chính quyền có thể kiểm soát được địa bàn đến đâu?
Một địa phương có thể có đầy đủ cơ quan hành chính, nhưng nếu giao thông bị gián đoạn, các vùng nông thôn không nằm trong tầm kiểm soát thường xuyên hoặc lực lượng vũ trang hoạt động ngoài hệ thống chính quyền, thì quyền lực của tỉnh trưởng chỉ tồn tại một phần trên thực tế.
Do đó, chức tỉnh trưởng không đơn giản là một cấp thăng tiến về danh nghĩa. Đó là một vị trí đòi hỏi khả năng điều phối nhiều nguồn lực và xử lý những mâu thuẫn vượt ra ngoài phạm vi giấy tờ hành chính.
Một câu hỏi về năng lực quản trị
Nếu các mốc bổ nhiệm được xác nhận, việc Nguyễn Ngọc Thơ từng đảm nhiệm công việc ở cả cấp quận và cấp tỉnh sẽ cho thấy ông có kinh nghiệm qua nhiều tầng nấc của bộ máy địa phương.
Đây là nền tảng đáng chú ý để hiểu sự nghiệp chính trị về sau của ông.
Nhưng kinh nghiệm qua nhiều chức vụ chưa đủ để chứng minh năng lực quản trị. Cần xem xét kết quả công việc, mức độ cải thiện đời sống dân chúng, hiệu quả của bộ máy và khả năng xử lý khủng hoảng.
Một người có thể được bổ nhiệm liên tiếp vì năng lực. Nhưng cũng có thể việc bổ nhiệm phản ánh sự tin cậy chính trị, nhu cầu nhân sự hoặc những quan hệ trong hệ thống.
Không nên suy ra nguyên nhân bổ nhiệm chỉ từ việc người đó được thăng chức.
4. Long Xuyên: Những ghi nhận về chỉnh trang đô thị và giáo dục
Trong bài viết năm 2012, Nguyễn Văn Phảy dành một phần đáng kể để mô tả những công việc mà Nguyễn Ngọc Thơ được cho là đã thực hiện tại Châu Thành, Long Xuyên.
Theo lời kể này, ông chú ý đến tình trạng ngập lụt của khu phố, việc nâng nền nhà, nâng cao và mở rộng đường giao thông, chỉnh trang công sở, xây dựng thêm trường học và mở rộng cơ hội học tập lên bậc trung học.
Bài viết còn ghi rằng ông cho lấp một đoạn kênh Mỹ An Kiều và hình thành một đại lộ mang tên Tự Do sau này.
Đây là những chi tiết có giá trị vì chúng gợi mở một hình ảnh khác về Nguyễn Ngọc Thơ: không chỉ là một viên chức hành chính trong thời chiến, mà còn là người được ghi nhận có quan tâm đến việc chỉnh trang đô thị và phát triển giáo dục địa phương.
Tuy nhiên, cần phân biệt ba cấp độ thông tin.
Cấp độ thứ nhất: Những công trình hoặc thay đổi vật chất có thể kiểm chứng.
Việc nâng đường, xây dựng công sở, mở trường học hoặc lấp kênh là những hoạt động có thể được đối chiếu bằng bản đồ, hình ảnh, hồ sơ ngân sách, văn bản xây dựng và báo chí đương thời.
Cấp độ thứ hai: Vai trò của Nguyễn Ngọc Thơ trong những công trình ấy.
Ngay cả khi công trình có thật, vẫn cần xác định ông là người đề xuất, người phê chuẩn, người tổ chức thực hiện hay chỉ là người đứng đầu chính quyền trong thời gian công trình được triển khai.
Cấp độ thứ ba: Đánh giá về hiệu quả và động cơ.
Muốn kết luận một công trình đã cải thiện đời sống dân chúng đến đâu, cần có số liệu hoặc chứng cứ về kết quả. Không thể chỉ dựa vào lời khen của một bài tiểu sử để xác định hiệu quả quản trị.
Chỉnh trang đô thị trong một vùng thường xuyên chịu lũ
Long Xuyên nằm trong vùng đồng bằng chịu ảnh hưởng của chế độ nước sông Cửu Long. Ngập lụt theo mùa là một vấn đề có tác động trực tiếp đến nhà ở, giao thông, thương mại và sức khỏe cộng đồng.
Nếu việc nâng nền nhà, nâng đường và cải thiện hệ thống giao thông được xác nhận, đây là những biện pháp có tính thực tiễn.
Một chính quyền địa phương không thể chỉ duy trì trật tự. Nó còn phải giải quyết những vấn đề thiết thân của dân cư: đi lại, thoát nước, vệ sinh, trường học, chợ búa và cơ sở công cộng.
Nhưng cũng cần đặt những công trình ấy trong bối cảnh rộng hơn. Đó là trách nhiệm của một chính quyền địa phương trong việc sử dụng ngân sách và nguồn lực công, chứ không chỉ là thành tích cá nhân của người đứng đầu.
Giáo dục: Một dấu hiệu cần được kiểm chứng
Bài viết của Nguyễn Văn Phảy cho biết trong những năm 1948–1949, Nguyễn Ngọc Thơ đã tạo điều kiện mở rộng trường học tại Long Xuyên, đặc biệt là cơ hội học lên trung học.
Nếu thông tin này được xác nhận bằng hồ sơ giáo dục và ngân sách, đây sẽ là một chi tiết đáng chú ý trong đánh giá về quan niệm quản trị của ông.
Giáo dục không chỉ là một dịch vụ công. Nó còn tạo ra năng lực xã hội dài hạn: người dân có thêm cơ hội tiếp cận tri thức, địa phương có thêm nhân lực và bộ máy nhà nước có thể tuyển chọn những người được đào tạo tốt hơn.
Tuy nhiên, phải tìm hiểu thêm: những trường nào được thành lập, số lớp và học sinh ra sao, kinh phí lấy từ đâu, cơ quan nào phê chuẩn và công trình được duy trì như thế nào sau khi ông rời nhiệm sở?
Chỉ khi có những dữ kiện đó, chúng ta mới có thể đánh giá chính xác đóng góp của ông.
5. Cần Thơ: Quản lý một trung tâm đô thị và kinh tế của miền Tây
Bài viết tiểu sử nói trên ghi nhận Nguyễn Ngọc Thơ từng đảm nhiệm chức tỉnh trưởng Cần Thơ trong giai đoạn 1948–1951. Tuy nhiên, bài viết chưa trình bày đầy đủ thời điểm cụ thể ông chuyển từ Long Xuyên sang Cần Thơ, cũng như thời gian chính xác ở mỗi địa phương.
Cần Thơ có vị trí quan trọng trong mạng lưới giao thông và kinh tế miền Tây Nam Bộ. Đây là nơi tập trung hoạt động thương mại, hành chính và giao thông thủy, kết nối nhiều khu vực trong đồng bằng.
Đứng đầu chính quyền tỉnh trong thời kỳ chiến tranh không chỉ là điều hành một đô thị. Đó còn là quản lý mối quan hệ giữa thành thị và nông thôn, giữa bộ máy hành chính và các lực lượng đang cạnh tranh ảnh hưởng.
Một tỉnh trưởng phải quan tâm đến hoạt động kinh tế, nguồn cung lương thực, giao thông, an ninh và khả năng duy trì các dịch vụ công.
Nhưng trong một cuộc chiến tranh kéo dài, những vấn đề ấy không thể giải quyết bằng biện pháp hành chính đơn thuần.
Một con đường có thể được xây dựng nhưng không bảo đảm an toàn cho người sử dụng. Một trường học có thể được mở nhưng giáo viên và học sinh không thể duy trì việc học nếu chiến sự lan rộng. Một cơ quan hành chính có thể tồn tại nhưng không đủ khả năng thực thi quyết định ở những vùng ngoài tầm kiểm soát.
Do đó, muốn đánh giá Nguyễn Ngọc Thơ tại Cần Thơ, cần tìm hiểu đồng thời hai mặt:
- Năng lực điều hành các hoạt động dân sự và kinh tế.
- Khả năng duy trì hoạt động của chính quyền trong hoàn cảnh chiến tranh.
Chỉ khảo sát thành tích xây dựng đô thị mà bỏ qua tình hình an ninh sẽ tạo ra một bức tranh thiếu cân đối. Ngược lại, chỉ nhìn vào chiến tranh mà không xem xét những hoạt động dân sự cũng sẽ làm mất đi một phần quan trọng của vai trò quản trị địa phương.
6. Nhà quản trị địa phương trong một xã hội có nhiều trung tâm quyền lực
Nam Bộ sau năm 1945 không phải một không gian mà chính quyền trung ương có thể dễ dàng kiểm soát toàn bộ.
Bên cạnh các cơ quan hành chính chính thức, còn có những tổ chức chính trị, tôn giáo, xã hội và quân sự với mức độ ảnh hưởng khác nhau.
Ở nhiều địa phương, uy tín của chức sắc tôn giáo, các mạng lưới điền chủ, giới chức làng xã và thủ lĩnh vũ trang có thể tác động mạnh đến đời sống cộng đồng.
Đặc điểm này về sau trở nên đặc biệt quan trọng trong quan hệ giữa chính quyền Ngô Đình Diệm với các lực lượng Bình Xuyên, Cao Đài và Hòa Hảo.
Nhưng cần tránh nhìn ngược từ những sự kiện 1955–1956 để cho rằng Nguyễn Ngọc Thơ đã có sẵn một chính sách nhất quán đối với các lực lượng ấy từ thời làm tỉnh trưởng.
Cần phân biệt ba vấn đề:
Một là, hiểu biết về địa bàn.
Một viên chức làm việc lâu năm tại miền Tây có thể tích lũy hiểu biết về các quan hệ xã hội, kinh tế và tôn giáo tại địa phương.
Hai là, quan hệ với những người có ảnh hưởng.
Một tỉnh trưởng có thể phải tiếp xúc với chức sắc, điền chủ, đại diện hội đoàn và các thủ lĩnh địa phương. Nhưng việc từng tiếp xúc không đồng nghĩa với việc có quan hệ đồng minh hoặc kiểm soát họ.
Ba là, quan điểm chính trị đối với quyền tự trị địa phương.
Đây là vấn đề sâu hơn. Một chính khách có thể xem các lực lượng địa phương là đối tác cần thương lượng, là những tổ chức cần đưa vào hệ thống nhà nước, hoặc là những trung tâm quyền lực cạnh tranh cần giải thể.
Chưa có đủ chứng cứ để xác định Nguyễn Ngọc Thơ đã hình thành quan điểm nào trong giai đoạn làm quận trưởng và tỉnh trưởng.
Đây là vấn đề cần được khảo sát tiếp khi nghiên cứu vai trò của ông trong các cuộc thương lượng với Ba Cụt và quá trình chính quyền Diệm thu phục hoặc giải thể những lực lượng vũ trang ở Nam Bộ.
7. Từ kinh nghiệm địa phương đến chính quyền Quốc gia Việt Nam
Năm 1948–1949 là giai đoạn có ý nghĩa quan trọng trong quá trình hình thành Quốc gia Việt Nam.
Sau nhiều năm chiến tranh và thất bại của những phương án chính trị trước đó, Pháp chuyển sang tìm kiếm một giải pháp dựa vào cựu hoàng Bảo Đại. Các cuộc thương lượng dẫn đến những thỏa thuận năm 1948 và sự thành lập Quốc gia Việt Nam năm 1949.
Trong quá trình này, vấn đề Nam Kỳ trở thành một trong những điểm tranh chấp lớn. Phía Bảo Đại yêu cầu thống nhất lãnh thổ Việt Nam, trong khi Pháp từng tìm cách duy trì một thực thể Nam Kỳ riêng biệt.
Theo từ điển lịch sử Đông Dương của Đại học Québec tại Montréal, chính quyền Pháp từng xây dựng một chính quyền Nam Kỳ lâm thời năm 1946 nhằm duy trì Nam Kỳ như một thực thể riêng trong Liên bang Đông Dương. Nhưng đến năm 1948, khi phương án Bảo Đại được thúc đẩy, Pháp dần rút khỏi ý tưởng duy trì một thực thể miền Nam tách biệt.
Đây là sự chuyển đổi quan trọng về cấu trúc chính trị.
Người làm công vụ tại địa phương không chỉ phải thích ứng với thay đổi về nhân sự, mà còn phải làm việc trong một chính quyền đang tìm cách xác lập tính chính danh và mở rộng khả năng kiểm soát lãnh thổ.
Nếu Nguyễn Ngọc Thơ đảm nhiệm các chức vụ tỉnh trưởng trong giai đoạn này, ông đã hoạt động giữa hai yêu cầu song song:
- Duy trì bộ máy hành chính và trật tự địa phương.
- Thích ứng với sự hình thành của một chính quyền quốc gia mới trong điều kiện chiến tranh chưa kết thúc.
Đây là một hoàn cảnh có thể giúp giải thích vì sao những người có kinh nghiệm hành chính từ thời thuộc địa tiếp tục được sử dụng trong các chính quyền kế tiếp.
Nhưng cần nhấn mạnh: việc một người tiếp tục được bổ nhiệm không có nghĩa chính quyền mới đã thay đổi hoàn toàn bản chất của bộ máy cũ. Cũng không thể chỉ từ việc ông tham gia chính quyền Quốc gia Việt Nam mà kết luận ông có lập trường chính trị cụ thể về độc lập, chủ quyền hay quan hệ với Pháp.
Những câu hỏi ấy phải được trả lời qua hành động và văn bản của chính ông.
8. Năng lực quản trị và giới hạn của một tỉnh trưởng thời chiến
Kinh nghiệm quản lý địa phương của Nguyễn Ngọc Thơ cần được đánh giá trên ít nhất bốn phương diện.
Thứ nhất: Năng lực tổ chức bộ máy
Một người đứng đầu tỉnh phải biết phân công nhiệm vụ, phối hợp các cơ quan và duy trì hoạt động hành chính.
Nhưng để đánh giá năng lực này, cần có hồ sơ về tổ chức nhân sự, hoạt động công vụ, báo cáo định kỳ và kết quả giải quyết công việc.
Không thể chỉ căn cứ vào chức danh tỉnh trưởng.
Thứ hai: Năng lực phát triển địa phương
Những thông tin về chỉnh trang đô thị, giao thông và trường học tại Long Xuyên là những gợi ý đáng nghiên cứu.
Nếu được kiểm chứng, chúng có thể cho thấy Nguyễn Ngọc Thơ quan tâm đến những vấn đề dân sinh và có khả năng tổ chức một số hoạt động phát triển địa phương.
Nhưng cần xác định nguồn lực, mức độ tham gia của chính quyền tỉnh và kết quả thực tế.
Thứ ba: Khả năng xử lý xung đột xã hội
Một chính quyền địa phương phải xử lý những bất đồng giữa người dân, các nhóm lợi ích và những tổ chức có ảnh hưởng.
Trong thời chiến, những xung đột này có thể trở thành vấn đề chính trị và an ninh.
Muốn đánh giá Nguyễn Ngọc Thơ, cần tìm những vụ việc cụ thể mà ông đã xử lý, thay vì suy đoán từ vị trí công tác.
Thứ tư: Trách nhiệm trước dân chúng
Đây là phương diện quan trọng nhất nhưng cũng khó xác định nhất.
Một tỉnh trưởng trong hệ thống quyền lực không do người dân trực tiếp lựa chọn phải chịu trách nhiệm chủ yếu trước cơ quan bổ nhiệm. Điều đó không có nghĩa ông không thể quan tâm đến đời sống dân chúng, nhưng cơ chế trách nhiệm của ông không giống một chính quyền được hình thành từ sự ủy quyền và giám sát của cử tri.
Đây là sự khác biệt giữa quản lý dân chúng và quản trị vì dân chúng.
Một người có thể xây dựng đường sá, trường học và công sở, nhưng câu hỏi về tính chính danh của quyền lực vẫn còn nguyên.
9. Đối thoại giả định: Một tỉnh trưởng phải chịu trách nhiệm trước ai?
Đây là đối thoại do người nghiên cứu xây dựng nhằm làm rõ vấn đề lịch sử. Không phải lời phát biểu có thật của Nguyễn Ngọc Thơ.
Nhà nghiên cứu:
Thưa ông Thơ, nếu ông thực sự từng giữ chức tỉnh trưởng tại Long Xuyên và Cần Thơ trong những năm 1948–1951, ông đánh giá thế nào về trách nhiệm của một người đứng đầu chính quyền địa phương trong thời chiến?
Người nghiên cứu phân tích:
Chúng ta chưa có văn bản trực tiếp của ông để trả lời câu hỏi này.
Nhưng về mặt quản trị, một tỉnh trưởng phải đối diện với hai loại trách nhiệm.
Một là trách nhiệm với cấp trên, cơ quan bổ nhiệm và hệ thống chính quyền.
Hai là trách nhiệm đối với đời sống của người dân trong địa bàn mình quản lý.
Hai trách nhiệm ấy có thể bổ sung cho nhau, nhưng cũng có thể xung đột.
Nếu cấp trên yêu cầu một biện pháp gây thiệt hại cho dân chúng, người đứng đầu địa phương phải lựa chọn giữa việc tuân thủ mệnh lệnh và việc bảo vệ lợi ích cộng đồng trong phạm vi quyền hạn của mình.
Đây là thước đo quan trọng của bản lĩnh công vụ.
Nhà nghiên cứu:
Nếu một tỉnh trưởng xây dựng được đường sá, trường học và công sở, có thể xem đó là thành tích xây dựng quốc gia không?
Người nghiên cứu phân tích:
Đó là những kết quả có giá trị, nếu được xác minh.
Nhưng xây dựng quốc gia không chỉ là xây dựng công trình. Còn phải tạo ra một hệ thống quản trị có khả năng hoạt động lâu dài, bảo đảm công bằng, sử dụng ngân sách minh bạch và chịu trách nhiệm trước người dân.
Một công trình có thể mang lại lợi ích trước mắt. Một thể chế tốt mới có khả năng bảo đảm lợi ích ấy được duy trì và mở rộng.
Nhà nghiên cứu:
Vậy một nhà quản trị địa phương giỏi có nhất thiết trở thành một nhà lãnh đạo quốc gia giỏi không?
Người nghiên cứu phân tích:
Không nhất thiết.
Quản lý địa phương và lãnh đạo quốc gia có những yêu cầu khác nhau.
Ở cấp tỉnh, người đứng đầu phải giải quyết những vấn đề cụ thể trong một địa bàn tương đối xác định. Ở cấp quốc gia, người lãnh đạo phải tổ chức quyền lực trên phạm vi toàn quốc, xây dựng chính sách dài hạn, xử lý các mâu thuẫn giữa nhiều vùng và nhiều nhóm lợi ích, đồng thời bảo đảm sự ổn định của thể chế.
Kinh nghiệm địa phương là một lợi thế, nhưng không phải sự bảo đảm cho thành công ở cấp quốc gia.
10. Phản đề: Không nên biến thành tích hành chính thành huyền thoại cá nhân
Khi nghiên cứu những chính khách từng làm quản lý địa phương, có ba nguy cơ cần tránh.
Thứ nhất, đồng nhất công trình được xây dựng với thành tích cá nhân của người đứng đầu.
Một dự án có thể là kết quả của nhiều cơ quan, nhiều nguồn ngân sách và nhiều thế hệ cán bộ. Người đứng đầu có thể đóng vai trò quan trọng, nhưng cần chứng minh vai trò ấy.
Thứ hai, đồng nhất sự thăng tiến với năng lực.
Một người được bổ nhiệm nhiều lần có thể được đánh giá cao về chuyên môn, nhưng cũng có thể được lựa chọn vì nhu cầu chính trị hoặc nhân sự. Cần tìm hiểu căn cứ bổ nhiệm.
Thứ ba, đồng nhất quản lý hiệu quả với quản trị chính đáng.
Một chính quyền có thể xây dựng công trình và duy trì trật tự nhưng vẫn thiếu cơ chế để người dân giám sát, phản biện và thay đổi người cầm quyền.
Đây là điểm phải giữ rõ khi đánh giá Nguyễn Ngọc Thơ.
Không nên phủ nhận những đóng góp dân sinh nếu có chứng cứ. Nhưng cũng không nên để những thành tích ấy che khuất câu hỏi về cấu trúc quyền lực và trách nhiệm chính trị.
11. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc
Kinh nghiệm quản lý địa phương gợi ra một nguyên tắc quan trọng: năng lực của nhà nước không chỉ được thể hiện ở những quyết định lớn của trung ương, mà còn ở khả năng giải quyết những vấn đề cụ thể của từng cộng đồng.
Một quốc gia có thể có chiến lược lớn nhưng thất bại nếu chính quyền địa phương không đủ năng lực thực hiện. Ngược lại, một hệ thống địa phương có năng lực có thể giúp nhà nước duy trì dịch vụ công, phát triển hạ tầng và ứng phó với khủng hoảng.
Nhưng năng lực hành chính phải đi cùng cơ chế trách nhiệm.
Một tỉnh trưởng không chỉ cần biết tổ chức công việc. Ông ta còn phải chịu trách nhiệm về cách sử dụng ngân sách, lựa chọn dự án, giải quyết tranh chấp và đối xử với người dân.
Bài học Hưng Quốc có thể rút ra từ đây:
- Trao quyền đủ rõ cho chính quyền địa phương để giải quyết công việc.
- Phân định trách nhiệm giữa cấp tỉnh, cấp quận và cấp cơ sở.
- Công khai ngân sách và kết quả thực hiện công trình công cộng.
- Để người dân có quyền phản ánh, khiếu nại và giám sát.
- Đánh giá cán bộ bằng kết quả thực tế, không chỉ bằng sự tuân thủ cấp trên.
- Không để người đứng đầu địa phương biến quyền hành chính thành quyền lực cá nhân.
Một nhà quản trị giỏi không chỉ làm cho bộ máy hoạt động. Ông ta phải làm cho bộ máy phục vụ người dân tốt hơn và chịu trách nhiệm về kết quả.
Đó là khác biệt giữa một nền hành chính cai quản địa phương và một nền hành chính phục vụ cộng đồng.
12. Tiểu kết chương: Kinh nghiệm địa phương và bước chuẩn bị cho sự nghiệp chính trị
Từ những tài liệu hiện có, có thể dựng được một phác thảo về con đường công vụ của Nguyễn Ngọc Thơ sau năm 1945.
Bài viết của Nguyễn Văn Phảy ghi nhận ông từng làm quận trưởng Ô Môn và Thốt Nốt năm 1946, quận trưởng Châu Thành, Long Xuyên năm 1948, rồi đảm nhiệm chức tỉnh trưởng Long Xuyên và Cần Thơ trong giai đoạn 1948–1951.
Cùng bài viết này còn ghi nhận những hoạt động chỉnh trang đô thị, cải thiện giao thông, xây dựng công sở và mở rộng trường học tại Long Xuyên. Những chi tiết đó cần được đối chiếu với hồ sơ địa phương và tài liệu đương thời trước khi xem là thành tích đã được xác minh.
Dù còn những khoảng trống tư liệu, có thể xác định rằng giai đoạn này là một phần quan trọng trong quá trình chuyển Nguyễn Ngọc Thơ từ người làm công vụ sang một nhân vật có kinh nghiệm điều hành địa phương.
Nhưng vẫn còn những câu hỏi cần tiếp tục làm rõ:
- Những quyết định bổ nhiệm ông làm quận trưởng và tỉnh trưởng được ban hành vào ngày tháng nào?
- Ông giữ chức vụ tại Long Xuyên và Cần Thơ trong những khoảng thời gian cụ thể nào?
- Những công trình chỉnh trang đô thị tại Long Xuyên có hồ sơ ngân sách và quyết định hành chính ra sao?
- Những trường học được mở rộng trong giai đoạn 1948–1949 là những cơ sở nào?
- Ông đã xử lý những vấn đề an ninh và xung đột xã hội nào trong thời kỳ làm tỉnh trưởng?
- Ông đã tham gia vào quá trình chuyển đổi từ chính quyền Nam Kỳ sang Quốc gia Việt Nam như thế nào?
Những câu hỏi này sẽ quyết định mức độ chính xác của chân dung Nguyễn Ngọc Thơ trong giai đoạn đầu sự nghiệp chính trị.
Không nên biến ông thành một nhà quản trị xuất sắc chỉ từ vài lời hồi thuật. Nhưng cũng không nên bỏ qua những dấu hiệu cho thấy ông có thể đã tích lũy được kinh nghiệm điều hành thực tế ở miền Tây Nam Bộ.
Nếu chương trước giúp chúng ta hiểu Nguyễn Ngọc Thơ trưởng thành trong một nền hành chính không bình đẳng, thì chương này cho thấy ông bắt đầu bước vào vị trí trực tiếp quản lý đời sống địa phương. Từ đây, câu hỏi không còn chỉ là ông đã làm việc trong bộ máy nào, mà là ông đã sử dụng quyền lực hành chính để giải quyết những vấn đề của xã hội ra sao.
Hoàng Phong Nhã
TƯ LIỆU VÀ TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Tài liệu trực tiếp về Nguyễn Ngọc Thơ
- Nguyễn Văn Phảy, “Cuộc Đời Phó Tổng Thống Nguyễn Ngọc Thơ”, Việt Báo, ngày 20-11-2012. Bài viết ghi lại một số mốc công vụ của Nguyễn Ngọc Thơ từ năm 1930, các chức vụ quận trưởng và tỉnh trưởng trong giai đoạn 1946–1951, cùng những mô tả về chỉnh trang đô thị và giáo dục tại Long Xuyên. Đây là nguồn tiểu sử thứ cấp, cần được đối chiếu với hồ sơ hành chính và báo chí đương thời.
- “Nguyen Ngoc Tho”, New World Encyclopedia. Nguồn tổng hợp tiểu sử, ghi nhận Nguyễn Ngọc Thơ bắt đầu sự nghiệp hành chính năm 1930 và sau Chiến tranh thế giới thứ hai tham gia chính quyền Quốc gia Việt Nam. Nguồn này chưa cung cấp đầy đủ chuỗi chức vụ địa phương.
2. Nghiên cứu về bối cảnh chính trị Nam Bộ 1945–1950
- Christopher Goscha, Vietnam: A New History, Basic Books, 2016. Công trình nghiên cứu quá trình hình thành các trung tâm quyền lực cạnh tranh tại Việt Nam sau năm 1945 và sự trở lại của Pháp ở miền Nam.
- “Provisional Government of the Republic of Cochinchina”, The Historical Dictionary of Indochina, Université du Québec à Montréal. Tài liệu trình bày quá trình Pháp xây dựng chính quyền Nam Kỳ lâm thời năm 1946, những tranh chấp về quy chế chính trị của Nam Bộ và sự chuyển hướng sang giải pháp Bảo Đại.
- “Cochinchina”, The Historical Dictionary of Indochina, Université du Québec à Montréal. Tài liệu giúp phân biệt các cách gọi và quy chế chính trị của Nam Kỳ trong giai đoạn chuyển đổi 1945–1949.
- John Springhall, “‘Kicking out the Vietminh’: How Britain Allowed France to Reoccupy South Indochina, 1945–46”, Journal of Contemporary History, tập 40, số 1, 2005. Nghiên cứu vai trò của lực lượng Anh và quá trình Pháp tái chiếm Nam Đông Dương.
3. Nguồn tư liệu gốc cần tiếp tục truy tìm
- Công báo Nam Kỳ, Công báo Quốc gia Việt Nam và các niên giám hành chính giai đoạn 1945–1951.
- Hồ sơ bổ nhiệm, điều chuyển và nhân sự của Nguyễn Ngọc Thơ tại các địa bàn Ô Môn, Thốt Nốt, Châu Thành, Long Xuyên và Cần Thơ.
- Hồ sơ ngân sách, công trình công cộng và quy hoạch đô thị Long Xuyên trong giai đoạn 1948–1950.
- Hồ sơ giáo dục địa phương, danh sách trường học, báo cáo xây dựng trường và ngân sách giáo dục tại Long Xuyên giai đoạn 1948–1949.
- Báo chí tiếng Pháp và tiếng Việt tại Nam Bộ trong giai đoạn 1946–1951, đặc biệt các thông báo bổ nhiệm, hoạt động hành chính và công trình công cộng.
4. Những điểm cần xác minh trước khi khóa chương
- Chức danh và ngày tháng bổ nhiệm Nguyễn Ngọc Thơ tại Ô Môn, Thốt Nốt và Châu Thành.
- Trình tự và thời gian ông giữ chức tỉnh trưởng Long Xuyên, Cần Thơ.
- Cơ quan chính quyền mà ông trực thuộc trong từng giai đoạn.
- Vai trò cá nhân của ông trong các công trình chỉnh trang đô thị Long Xuyên.
- Danh sách và kết quả thực tế của những trường học được mở rộng.
- Những hoạt động hành chính và an ninh cụ thể trong thời gian ông điều hành địa phương.
Nguyên tắc biên tập: Những thông tin về chức vụ và công trình hiện dựa chủ yếu vào một bài viết tiểu sử thứ cấp. Khi tìm được công báo, hồ sơ bổ nhiệm hoặc tài liệu địa phương có thể đối chiếu, cần cập nhật lại niên biểu và điều chỉnh mức độ khẳng định trong chương.
Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI NGUYỄN NGỌC THƠ
0 nhận xét:
Đăng nhận xét