Thứ Bảy, 14 tháng 11, 2026

CHƯƠNG 9 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN

TỪ TƯ DUY CHIẾN TRANH ĐẾN BÀI TOÁN KIẾN TẠO QUỐC GIA

Hoàng Phong Nhã

CHƯƠNG IX

KẾ HOẠCH HÓA – KHI NHÀ NƯỚC TIN RẰNG CÓ THỂ TỔ CHỨC NỀN KINH TẾ TỪ TRÊN XUỐNG

1. Từ thống nhất lãnh thổ đến tham vọng thống nhất mô hình kinh tế

Sau năm 1975, Việt Nam đứng trước một nhiệm vụ lịch sử chưa từng có trong nhiều thập niên: thống nhất đất nước, khôi phục nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá và xây dựng một thể chế kinh tế chung cho cả hai miền.

Đây là một nhiệm vụ lớn, khó khăn và có những lý do chính đáng.

Miền Bắc đã trải qua nhiều năm chiến tranh, nền kinh tế chủ yếu vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung. Miền Nam vừa kết thúc chiến tranh, đang sở hữu một cấu trúc kinh tế khác biệt, với hệ thống thương mại, ngân hàng, công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp và mạng lưới lưu thông hàng hóa có quan hệ chặt chẽ với thị trường khu vực và quốc tế.

Hai miền không chỉ khác nhau về cơ chế quản lý. Chúng còn khác nhau về cơ cấu sản xuất, trình độ phát triển, tập quán kinh doanh, quan hệ sở hữu và cách thức phân phối nguồn lực.

Thống nhất đất nước là yêu cầu chính trị và lịch sử. Nhưng thống nhất đất nước không đồng nghĩa với việc có thể lập tức áp đặt một mô hình kinh tế duy nhất lên toàn bộ xã hội.

Đây chính là điểm cần xem xét khi đối thoại với Lê Duẩn.

Tại Đại hội IV tháng 12 năm 1976, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định đường lối đưa cả nước tiến lên chủ nghĩa xã hội, xây dựng nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa. Kế hoạch năm năm lần thứ hai, 1976–1980, được đặt trong tham vọng chuyển đổi căn bản nền kinh tế.

Tư duy ấy không đơn thuần là khôi phục sản xuất. Nó hướng đến việc tổ chức lại toàn bộ nền kinh tế theo một cấu trúc mới: Nhà nước nắm vai trò quyết định trong phân bổ nguồn lực, khu vực kinh tế quốc doanh và tập thể giữ vị trí chủ đạo, sản xuất được điều phối bằng kế hoạch, còn thị trường từng bước bị thu hẹp vai trò.

Vấn đề không nằm ở việc Nhà nước có cần lập kế hoạch hay không.

Mọi quốc gia đều cần kế hoạch phát triển.

Vấn đề nằm ở chỗ: Nhà nước có thể lập kế hoạch cho nền kinh tế đến mức nào, và liệu một cơ quan quyền lực có thể thay thế hàng triệu quyết định sản xuất, trao đổi và tiêu dùng của người dân hay không?

2. Kế hoạch hóa tập trung: từ công cụ quản lý đến nguyên tắc tổ chức toàn xã hội

Trong tư duy kế hoạch hóa tập trung, nền kinh tế được hình dung như một hệ thống có thể tổ chức theo một trung tâm điều hành thống nhất.

Trung ương xác định mục tiêu. Các bộ, ngành phân bổ chỉ tiêu. Địa phương tiếp nhận kế hoạch. Doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ sản xuất. Hàng hóa, nguyên liệu, vốn và lao động được điều phối theo những định mức đã được phê duyệt.

Về mặt lý thuyết, mô hình này có những ưu điểm nhất định.

Trong điều kiện chiến tranh, thiếu thốn và nguồn lực khan hiếm, việc tập trung nguồn lực có thể giúp Nhà nước ưu tiên một số nhiệm vụ cấp bách. Khi phải huy động toàn xã hội cho quốc phòng, xây dựng những công trình thiết yếu hoặc khôi phục cơ sở hạ tầng, vai trò điều phối của Nhà nước là không thể thiếu.

Nhưng một công cụ hữu ích trong hoàn cảnh đặc biệt không nhất thiết trở thành phương thức tối ưu để vận hành toàn bộ nền kinh tế trong thời bình.

Đây là sự khác biệt căn bản giữa nền kinh tế huy động và nền kinh tế phát triển.

Nền kinh tế huy động có thể đặt mục tiêu theo mệnh lệnh. Nhưng nền kinh tế phát triển cần tạo ra động lực, khuyến khích sáng tạo, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người sản xuất và cho phép các nguồn lực dịch chuyển đến nơi sử dụng hiệu quả hơn.

Một kế hoạch có thể xác định cần sản xuất bao nhiêu tấn thép, bao nhiêu tấn lúa, bao nhiêu mét vải. Nhưng nó không thể chỉ bằng mệnh lệnh mà biết chính xác người dân cần loại hàng hóa nào, doanh nghiệp cần nguyên liệu gì, thị trường đang thiếu sản phẩm nào và một quyết định sản xuất sai sẽ gây ra tổn thất bao nhiêu.

Thông tin kinh tế không nằm trọn trong tay một cơ quan.

Nó phân tán trong hàng triệu người sản xuất, người tiêu dùng, người kinh doanh và những quan hệ trao đổi hằng ngày.

Nếu cơ chế quản lý không tiếp nhận được những tín hiệu đó, kế hoạch dù được xây dựng công phu vẫn có thể xa rời thực tế.

3. Làm chủ tập thể: ai thực sự làm chủ nền kinh tế?

Một trong những nội dung quan trọng trong tư duy chính trị và kinh tế của Lê Duẩn là quan niệm làm chủ tập thể.

Đây là một khái niệm có tham vọng lớn.

Nó muốn vượt qua tình trạng người lao động chỉ bán sức lao động cho người khác, hướng đến một xã hội trong đó nhân dân thực sự làm chủ tư liệu sản xuất và đời sống kinh tế.

Về mặt mục tiêu, không thể phủ nhận giá trị của khát vọng ấy.

Nhưng một khái niệm chính trị chỉ có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành quyền cụ thể, cơ chế cụ thể và trách nhiệm có thể kiểm chứng.

Câu hỏi cần đặt ra là:

Người lao động làm chủ bằng cách nào?

Họ có quyền quyết định phương thức sản xuất hay không?

Họ có được lựa chọn người quản lý hay không?

Họ có quyền giám sát việc sử dụng tài sản tập thể hay không?

Họ có được biết doanh nghiệp làm ăn lãi hay lỗ?

Họ có được hưởng thành quả tương xứng với đóng góp của mình?

Và quan trọng nhất, nếu người quản lý quyết định sai, người lao động có cơ chế nào để thay đổi người quản lý ấy?

Nếu những quyền này không được xác lập, làm chủ tập thể rất dễ trở thành một danh nghĩa chính trị, trong khi quyền quyết định thực tế tập trung vào bộ máy quản lý.

Khi đó, người lao động được tuyên bố là chủ nhưng không có đủ quyền để quyết định.

Nhà nước đứng ra quản lý tài sản nhân danh tập thể, nhưng người dân không nhất thiết có khả năng kiểm soát người quản lý.

Đây là nghịch lý cần được phân tích.

Sở hữu tập thể không tự động tạo ra quyền làm chủ thực chất. Một tài sản thuộc về tập thể nhưng không có cơ chế giám sát, công khai, phân định trách nhiệm và bảo vệ quyền lợi của từng thành viên thì rất dễ trở thành tài sản mà mọi người đều được gọi là chủ nhưng không ai có đủ quyền chịu trách nhiệm cuối cùng.

Từ góc nhìn Hưng Quốc Học, làm chủ không thể chỉ là một tuyên bố về sở hữu. Làm chủ phải được thể hiện bằng năng lực quyết định, quyền giám sát và khả năng buộc người được giao quản lý chịu trách nhiệm.

4. Ba cuộc cách mạng và giới hạn của tư duy cải tạo xã hội

Trong đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội, Lê Duẩn đặc biệt nhấn mạnh sự kết hợp giữa ba cuộc cách mạng: cách mạng về quan hệ sản xuất, cách mạng khoa học – kỹ thuật và cách mạng tư tưởng, văn hóa.

Đây là một cấu trúc lý luận quan trọng để hiểu tư duy của ông.

Theo cách tiếp cận ấy, muốn xây dựng xã hội mới không thể chỉ thay đổi phương thức sản xuất. Phải đồng thời thay đổi quan hệ sở hữu, phát triển khoa học – kỹ thuật và xây dựng con người mới.

Xét về mặt lý luận, ba lĩnh vực này có mối quan hệ thực sự với nhau.

Một nền kinh tế muốn phát triển cần có công nghệ. Công nghệ muốn phát huy tác dụng cần có tổ chức sản xuất phù hợp. Tổ chức sản xuất muốn vận hành hiệu quả cần có con người được đào tạo, có năng lực và trách nhiệm.

Nhưng vấn đề xuất hiện khi ba cuộc cách mạng được triển khai như những nhiệm vụ cải tạo đồng thời, trong đó việc thay đổi quan hệ sản xuất và tư tưởng chính trị được đặt lên trước những điều kiện vật chất, năng lực quản lý và trình độ công nghệ thực tế.

Có một sự khác biệt rất lớn giữa việc phát triển quan hệ sản xuất để phù hợp với lực lượng sản xuất và việc cố gắng cải tạo quan hệ sản xuất trước khi lực lượng sản xuất đã đủ điều kiện.

Nếu người nông dân chưa có đủ máy móc, phân bón, giống tốt, hệ thống thủy lợi và năng lực quản lý tập thể, việc chuyển đổi hình thức sở hữu không tự động làm tăng năng suất.

Nếu một doanh nghiệp chưa có công nghệ, nguyên liệu, thị trường và đội ngũ quản trị, việc thay đổi hình thức sở hữu cũng không tự động biến doanh nghiệp thành một cơ sở sản xuất hiệu quả.

Nếu người dân chưa có quyền lựa chọn, quyền phản biện và quyền tự chủ, việc tuyên truyền về con người làm chủ cũng không thể thay thế những quyền ấy.

Một xã hội không thể phát triển chỉ bằng việc thay đổi danh nghĩa của các quan hệ kinh tế.

Nó cần những điều kiện vật chất và thể chế tương ứng.

5. Kế hoạch năm năm 1976–1980: tham vọng lớn hơn năng lực thực hiện

Kế hoạch năm năm lần thứ hai là phép thử quan trọng đối với mô hình kinh tế được lựa chọn sau thống nhất.

Đất nước cần phục hồi sản xuất, giải quyết việc làm, khôi phục giao thông, phát triển nông nghiệp, xây dựng công nghiệp và nâng cao đời sống nhân dân.

Nhưng kế hoạch đặt ra những mục tiêu rất cao trong khi nguồn lực thực tế còn hạn chế.

Nền kinh tế thiếu vốn, thiếu công nghệ, thiếu ngoại tệ và thiếu nhiều loại nguyên liệu cơ bản. Cơ sở vật chất bị chiến tranh tàn phá. Đội ngũ quản lý kinh tế phải đối diện với một quy mô điều hành mới.

Bên cạnh những khó khăn nội tại, Việt Nam còn phải đối diện với những yếu tố bất lợi từ bên ngoài: viện trợ và quan hệ kinh tế quốc tế biến động, xung đột biên giới Tây Nam, chiến tranh biên giới phía Bắc năm 1979 và những hạn chế trong khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Những yếu tố này phải được tính đến khi đánh giá kết quả kinh tế.

Không thể quy toàn bộ khó khăn của giai đoạn này cho riêng một cá nhân hay một chính sách.

Nhưng cũng không thể dùng hoàn cảnh khó khăn để miễn trừ trách nhiệm đối với những lựa chọn chính sách có thể được xem xét và điều chỉnh.

Một kế hoạch tốt phải xuất phát từ năng lực thực tế.

Nếu mục tiêu vượt quá khả năng cung ứng nguồn lực, kế hoạch sẽ tạo ra một chuỗi phản ứng:

Chỉ tiêu được giao xuống dưới.

Đơn vị sản xuất tìm cách hoàn thành chỉ tiêu bằng mọi giá.

Người quản lý quan tâm đến việc báo cáo đạt kế hoạch hơn là hiệu quả thực tế.

Nguyên liệu được phân bổ không đúng nhu cầu.

Sản phẩm làm ra không đáp ứng nhu cầu thị trường.

Cuối cùng, nền kinh tế có thể đạt được một số chỉ tiêu hình thức nhưng không tạo ra đủ hàng hóa và giá trị thực chất.

Đây là căn bệnh của một hệ thống đánh giá thành công bằng mức độ hoàn thành mệnh lệnh, thay vì bằng năng suất, chất lượng, hiệu quả và sự cải thiện đời sống người dân.

6. Khi giá cả không còn phản ánh đúng sự khan hiếm

Trong nền kinh tế thị trường, giá cả là một trong những tín hiệu giúp người sản xuất và người tiêu dùng đưa ra quyết định.

Giá cả không phải lúc nào cũng hoàn hảo. Nó có thể bị thao túng, bị chi phối bởi độc quyền và có thể gây ra bất bình đẳng. Vì vậy, Nhà nước cần có chính sách điều tiết, bảo vệ cạnh tranh và hỗ trợ những nhóm yếu thế.

Nhưng điều đó khác với việc thay thế phần lớn cơ chế hình thành giá bằng những mức giá hành chính.

Trong cơ chế bao cấp, Nhà nước định giá nhiều loại hàng hóa, phân phối một số mặt hàng theo định lượng và cấp phát vật tư theo kế hoạch.

Mô hình này có thể giúp phân phối nguồn lực trong những tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, nếu kéo dài, nó tạo ra khoảng cách giữa giá chính thức và giá trị trao đổi thực tế.

Một sản phẩm có thể được bán theo giá quy định thấp hơn nhiều so với chi phí và mức độ khan hiếm của nó.

Khi ấy, người có quyền tiếp cận nguồn cung chính thức có lợi thế lớn. Người không tiếp cận được phải tìm đến thị trường tự do.

Hai hệ thống giá cùng tồn tại.

Một bên là giá Nhà nước. Một bên là giá mà người dân thực sự phải trả để có được hàng hóa.

Khoảng cách ấy tạo ra cơ hội cho đầu cơ, xin – cho, buôn bán ngoài luồng và những quan hệ phân phối thiếu minh bạch.

Vấn đề không phải là mọi hình thức điều tiết giá đều sai.

Vấn đề là một hệ thống giá không phản ánh được chi phí và mức độ khan hiếm sẽ làm méo mó các quyết định sản xuất, phân phối và tiêu dùng.

Nhà nước càng cố gắng duy trì một mức giá không phù hợp với thực tế, càng phải sử dụng thêm các biện pháp hành chính để bảo vệ mức giá ấy.

Đến một thời điểm, chi phí duy trì hệ thống có thể lớn hơn lợi ích mà nó tạo ra.

7. Khi thực tế buộc tư duy kế hoạch hóa phải điều chỉnh

Đến năm 1979, những khó khăn của nền kinh tế đã trở nên nghiêm trọng.

Sản xuất lương thực không đáp ứng được nhu cầu. Hoạt động công nghiệp trì trệ. Hàng hóa khan hiếm. Cơ chế phân phối gặp nhiều ách tắc.

Trong bối cảnh ấy, Hội nghị Trung ương 6 khóa IV tháng 8 năm 1979 có ý nghĩa đặc biệt.

Chủ trương được đưa ra là khắc phục những yếu kém trong quản lý kinh tế, điều chỉnh một số chính sách không còn phù hợp, khuyến khích sản xuất phát triển và tháo gỡ những rào cản trong lưu thông, phân phối.

Tinh thần làm cho sản xuất bung ra cho thấy một sự điều chỉnh quan trọng trong tư duy điều hành.

Nhà nước bắt đầu phải thừa nhận rằng không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính để tổ chức toàn bộ hoạt động kinh tế.

Phải tính đến lợi ích của người lao động. Phải khuyến khích sản xuất. Phải sử dụng những yếu tố của thị trường và thừa nhận những sáng kiến thực tế từ cơ sở.

Đây là một bước chuyển có ý nghĩa.

Nhưng nó cũng đặt ra một câu hỏi lớn hơn: nếu cơ chế kế hoạch hóa tập trung ban đầu được xem là con đường tối ưu, tại sao sau một thời gian ngắn đã phải điều chỉnh để thừa nhận những hoạt động mà trước đó cơ chế ấy tìm cách kiểm soát?

Câu trả lời không chỉ nằm ở những sai sót trong thực hiện.

Nó còn liên quan đến giới hạn của chính mô hình.

Trong một nền kinh tế mà thông tin, nhu cầu và nguồn lực phân tán rộng khắp xã hội, không một trung tâm điều hành nào có thể thay thế hoàn toàn sự phối hợp tự nhiên giữa những người sản xuất và trao đổi.

Thực tiễn đã buộc hệ thống phải mở ra những khoảng tự chủ.

Những điều chỉnh tiếp theo như Chỉ thị 100 năm 1981 về khoán sản phẩm trong nông nghiệp và các cơ chế tháo gỡ cho doanh nghiệp nhà nước đầu thập niên 1980 tiếp tục cho thấy nhu cầu khôi phục động lực sản xuất.

Tuy nhiên, các cải cách này vẫn diễn ra trong khuôn khổ cơ chế cũ và chưa giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa kế hoạch hóa tập trung với nền kinh tế hàng hóa.

8. Trách nhiệm của người lãnh đạo: không chỉ ở mục tiêu mà còn ở phương pháp

Khi đánh giá Lê Duẩn, cần tránh hai cách tiếp cận cực đoan.

Một là quy mọi khó khăn của nền kinh tế sau năm 1975 cho cá nhân ông.

Hai là coi mọi thất bại chỉ là hậu quả khách quan của chiến tranh, bao vây, cấm vận và những điều kiện quốc tế bất lợi.

Cả hai cách đều không giúp chúng ta hiểu đầy đủ lịch sử.

Lê Duẩn là nhân vật có vai trò trung tâm trong việc định hướng đường lối chính trị và kinh tế của đất nước trong giai đoạn này. Nhưng việc xác định trách nhiệm cụ thể phải dựa trên văn kiện, quyết định, cơ chế lãnh đạo tập thể và quá trình thực thi.

Cần phân biệt ba tầng trách nhiệm.

Thứ nhất, trách nhiệm về tư duy và lựa chọn mô hình.

Một người lãnh đạo có quyền lựa chọn con đường phát triển, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm chính trị về những giả định nền tảng của con đường ấy.

Thứ hai, trách nhiệm về thiết kế thể chế.

Một chính sách có thể có mục tiêu tốt nhưng nếu không có cơ chế kiểm soát quyền lực, phản biện và điều chỉnh, nó có thể tạo ra những hậu quả vượt khỏi dự tính ban đầu.

Thứ ba, trách nhiệm về thực thi.

Chính sách được triển khai thông qua nhiều cấp, nhiều cơ quan và nhiều cán bộ. Không thể đồng nhất mọi hành vi của cấp dưới với ý chí trực tiếp của người đứng đầu. Nhưng người lãnh đạo cũng không thể đứng ngoài trách nhiệm khi cơ chế do mình lãnh đạo tạo ra liên tục sản sinh những sai lệch.

Đây là một nguyên tắc quan trọng trong đánh giá quyền lực.

Quyền lực càng lớn, trách nhiệm giải trình càng phải cao.

9. Đối thoại: Nhà nước có thể thay thế xã hội trong việc tổ chức kinh tế không?

Người đối thoại:

Thưa ông Lê Duẩn, sau năm 1975, đất nước có một nhiệm vụ rất lớn: thống nhất nền kinh tế và xây dựng một xã hội mới.

Nhưng tại sao việc thống nhất lại phải gắn với việc áp dụng một mô hình quản lý tập trung cho toàn bộ nền kinh tế?

Lê Duẩn – tái dựng lập luận:

Chúng ta vừa giành được độc lập và thống nhất. Muốn xây dựng một nền kinh tế mới thì phải có tổ chức, phải có kế hoạch, phải tập trung nguồn lực để phát triển sản xuất và xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội.

Người đối thoại:

Tôi không phủ nhận vai trò của kế hoạch và Nhà nước.

Nhưng kế hoạch phải căn cứ vào năng lực sản xuất thực tế. Một nền kinh tế không chỉ có những chỉ tiêu do Trung ương đặt ra. Nó còn có hàng triệu nhu cầu, sáng kiến và quyết định của người dân.

Nếu Nhà nước quyết định quá nhiều, người sản xuất còn bao nhiêu quyền tự chủ?

Lê Duẩn – tái dựng lập luận:

Mục tiêu của chúng ta là xóa bỏ những quan hệ sản xuất cũ, xây dựng quan hệ sản xuất mới, đưa người lao động trở thành người làm chủ.

Người đối thoại:

Nhưng người lao động chỉ thực sự làm chủ khi họ có quyền quyết định và được hưởng thành quả từ quyết định của mình.

Nếu họ chỉ nhận chỉ tiêu, nhận định mức và chờ phân phối, còn mọi quyết định quan trọng đều do bộ máy quản lý đưa ra, thì làm chủ tập thể có khác gì việc chuyển quyền quản lý từ một nhóm người sang một bộ máy hành chính?

Lê Duẩn – tái dựng lập luận:

Chúng ta phải từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý và nâng cao trình độ tổ chức sản xuất.

Người đối thoại:

Vậy tại sao không bắt đầu bằng việc trao nhiều quyền tự chủ hơn cho người sản xuất?

Tại sao phải cải tạo quan hệ sở hữu trước khi tạo dựng đủ điều kiện về công nghệ, vốn, quản trị và thị trường?

Và nếu thực tế chứng minh một chính sách không hiệu quả, cơ chế nào cho phép người dân, doanh nghiệp và những người trực tiếp sản xuất buộc bộ máy quản lý phải thay đổi?

Đây mới là câu hỏi về năng lực kiến tạo quốc gia.

Một Nhà nước mạnh không phải là Nhà nước quyết định thay tất cả mọi người.

Một Nhà nước mạnh là Nhà nước tạo được luật chơi, bảo vệ quyền lợi chính đáng, cung cấp hạ tầng, duy trì cạnh tranh công bằng và điều phối những nguồn lực mà xã hội không thể tự tổ chức hiệu quả.

Nhà nước có thể định hướng nền kinh tế, nhưng không thể tự nhận mình biết mọi nhu cầu và mọi khả năng của xã hội.

10. Bài học Hưng Quốc: kế hoạch phải phục vụ con người, không phải con người phục vụ kế hoạch

Nhìn lại giai đoạn 1976–1980, điều cần rút ra không phải là phủ nhận mọi hình thức kế hoạch hóa.

Một quốc gia muốn phát triển cần chiến lược dài hạn, quy hoạch hạ tầng, chính sách công nghiệp, kế hoạch giáo dục, an sinh xã hội và những chương trình đầu tư có tính liên kết.

Nhưng phải phân biệt giữa kế hoạch phát triển và kế hoạch mệnh lệnh.

Kế hoạch phát triển xác định mục tiêu, tạo điều kiện, huy động nguồn lực và đánh giá kết quả.

Kế hoạch mệnh lệnh tìm cách quyết định thay các chủ thể kinh tế, áp đặt chỉ tiêu và kiểm soát hoạt động sản xuất bằng quyền hành chính.

Sự khác biệt này có ý nghĩa sống còn.

Từ góc nhìn Hưng Quốc Học, có thể rút ra năm nguyên tắc:

Một là, con người phải là chủ thể của phát triển.

Người dân không phải công cụ để hoàn thành những chỉ tiêu hành chính. Họ là người sản xuất, người sáng tạo, người tiêu dùng và cũng là người thụ hưởng thành quả phát triển.

Hai là, quyền sở hữu phải đi cùng quyền quyết định và trách nhiệm.

Không thể chỉ tuyên bố tài sản thuộc về tập thể mà không xác lập quyền kiểm soát thực tế của những người được gọi là chủ sở hữu.

Ba là, Nhà nước phải biết giới hạn quyền can thiệp.

Nhà nước cần mạnh về năng lực thiết lập luật pháp, quản trị công, bảo đảm cạnh tranh và cung cấp dịch vụ công; nhưng phải có giới hạn trong việc can thiệp vào những quyết định kinh tế thuộc quyền tự chủ hợp pháp của cá nhân và doanh nghiệp.

Bốn là, phải đánh giá chính sách bằng kết quả thực tế.

Không lấy số lượng nghị quyết, chỉ tiêu hay báo cáo hoàn thành làm thước đo duy nhất. Phải xem xét năng suất, thu nhập, chất lượng hàng hóa, khả năng tiếp cận dịch vụ và mức độ cải thiện đời sống nhân dân.

Năm là, phải có cơ chế sửa sai.

Một chính sách không thể trở thành chân lý bất biến chỉ vì nó được ban hành bởi cấp có thẩm quyền. Quyền lực phải chịu sự kiểm tra của thực tế, pháp luật và nhân dân.

Một quốc gia không thể hưng thịnh nếu người dân chỉ được yêu cầu phục tùng mà không được trao quyền chủ động.

11. Kết luận: giới hạn của một nền kinh tế được điều hành bằng mệnh lệnh

Lê Duẩn có một khát vọng lớn: xây dựng một xã hội mới, trong đó người lao động làm chủ, đất nước phát triển công nghiệp và nền kinh tế được tổ chức theo một mục tiêu chung.

Không nên đánh giá khát vọng ấy chỉ bằng kết quả của một giai đoạn.

Nhưng cũng không thể đánh giá một nhà lãnh đạo chỉ bằng mục tiêu mà bỏ qua phương pháp, thiết chế và hậu quả của những quyết định được đưa ra.

Sai lầm lớn nhất của tư duy kế hoạch hóa tập trung không nhất thiết nằm ở việc Nhà nước muốn điều hành nền kinh tế.

Nó nằm ở niềm tin rằng Nhà nước có thể thay thế phần lớn những quyết định kinh tế của xã hội mà không phải trả giá bằng sự suy giảm tính chủ động, động lực và khả năng thích ứng.

Khi kế hoạch trở thành mệnh lệnh, người sản xuất có thể tìm cách hoàn thành chỉ tiêu thay vì đáp ứng nhu cầu.

Khi quyền quản lý tập trung nhưng trách nhiệm giải trình yếu, sai lầm có thể kéo dài.

Khi giá cả bị tách khỏi thực tế cung cầu, phân phối dễ chuyển thành cơ chế xin – cho.

Khi người lao động được tuyên bố là chủ nhưng không có quyền tự chủ tương ứng, mục tiêu làm chủ tập thể có thể không đạt được trong thực tế.

Và khi một mô hình không có cơ chế tự điều chỉnh đủ mạnh, những thất bại ban đầu có thể tích tụ thành khủng hoảng.

Những khó khăn của giai đoạn 1976–1980 không phải nguyên nhân duy nhất dẫn đến công cuộc Đổi mới năm 1986. Nhưng chúng là một phần quan trọng của quá trình tích tụ những mâu thuẫn buộc đất nước phải thay đổi tư duy kinh tế.

Câu hỏi lịch sử để lại không phải là Nhà nước nên mạnh hay yếu.

Câu hỏi là Nhà nước mạnh để làm gì, mạnh đến đâu và ai có quyền kiểm soát sức mạnh ấy?

Một quốc gia muốn phát triển cần một Nhà nước đủ năng lực để kiến tạo, nhưng cũng cần một xã hội đủ tự do để sáng tạo.

Kế hoạch phải phục vụ phát triển.

Nhà nước phải phục vụ nhân dân.

Và con người phải được đặt ở vị trí trung tâm của nền kinh tế, chứ không phải trở thành phương tiện phục vụ một mô hình tổ chức kinh tế.

Đó là ranh giới giữa một Nhà nước muốn quản lý toàn bộ xã hội và một Nhà nước có năng lực kiến tạo một quốc gia hưng thịnh.


TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ HƯỚNG KIỂM CHỨNG

  1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV, tháng 12/1976.
  2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V, tháng 3/1982.
  3. Các nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 khóa IV, tháng 8/1979, về những vấn đề cấp bách trong quản lý kinh tế và cải tạo xã hội chủ nghĩa.
  4. Đặng Phong, Tư duy kinh tế Việt Nam 1975–1989, các nghiên cứu về cơ chế kế hoạch hóa, bao cấp và những thử nghiệm đổi mới từ thực tiễn.
  5. Võ Nhân Trí, Vietnam's Economic Policy Since 1975, các phân tích về hai kế hoạch năm năm 1976–1980 và 1981–1985.
  6. Adam Fforde và Stefan de Vylder, From Plan to Market: The Economic Transition in Vietnam, Westview Press, 1996.
  7. Melanie Beresford, các nghiên cứu về cải cách nông nghiệp và quá trình chuyển đổi kinh tế Việt Nam.
  8. International Monetary Fund, Viet Nam: Reform and Stabilization, 1986–1992, IMF Working Paper, 1993.

Lưu ý phương pháp: Phần đối thoại là tái dựng lập luận nhằm khảo sát tư tưởng và chính sách, không phải biên bản phát biểu có thật của Lê Duẩn. Các nhận định về trách nhiệm cá nhân, cơ chế ra quyết định và quan hệ nhân quả cần tiếp tục đối chiếu với văn kiện gốc, biên bản hội nghị và hồ sơ lưu trữ.


0 nhận xét:

Đăng nhận xét

 
Design by Free WordPress Themes | Bloggerized by Lasantha - Premium Blogger Themes | LunarPages Coupon Code