CHƯƠNG 9 - ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN - PHẬT GIÁO, TỰ DO VÀ GIẢI THOÁT: PHẠM CÔNG THIỆN TRƯỚC NHỮNG CÂU HỎI KHÓ TRẢ LỜI

 ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN

CHƯƠNG 9

PHẬT GIÁO, TỰ DO VÀ GIẢI THOÁT: PHẠM CÔNG THIỆN TRƯỚC NHỮNG CÂU HỎI KHÓ TRẢ LỜI

1. Phá vỡ tư tưởng cũ: Sau phủ định là gì?

Người viết: Thưa ông, ông nghi ngờ những hệ thống tư tưởng đã trở nên cũ kỹ, chất vấn những khái niệm mà con người thường tiếp nhận như chân lý. Nhưng tôi muốn hỏi thẳng: phá vỡ một hệ thống tư tưởng có đủ để chứng minh rằng mình đã nhìn thấy sự thật không?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Nếu một con người chưa từng chất vấn những gì mình tin, làm sao người ấy biết niềm tin đó thực sự thuộc về mình? Có những điều chúng ta tưởng là chân lý chỉ vì đã được lặp lại quá lâu. Đôi khi, muốn nhìn thấy một vấn đề, trước hết phải phá vỡ cái khung đang che khuất nó.

Người viết: Tôi đồng ý rằng phải chất vấn những niềm tin được thừa hưởng. Nhưng chất vấn chỉ mở đầu cho việc tìm hiểu, không phải kết thúc. Một người có thể phá bỏ một định kiến và thay thế nó bằng một định kiến khác mạnh mẽ hơn. Người ta cũng có thể phủ nhận tất cả chỉ để khỏi phải chịu trách nhiệm bảo vệ bất cứ điều gì.

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Ông muốn tư tưởng phải xây dựng một hệ thống mới ngay sau khi phá bỏ hệ thống cũ?

Người viết: Không nhất thiết phải xây dựng một hệ thống hoàn chỉnh. Tôi chỉ yêu cầu phân biệt giữa phủ định có căn cứ và phủ định như một tư thế. Nếu ông nói một khái niệm không đủ sức giải thích đời sống, ông cần chỉ ra giới hạn của nó. Nếu ông nói phải vượt qua nó, ông cần giải thích sự vượt qua ấy có ý nghĩa gì. Nếu không, sự phủ định có thể tạo ra cảm giác tự do mà không cung cấp thêm năng lực nhận thức nào.

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Nhưng nếu mọi điều mới đều phải được giải thích bằng những tiêu chuẩn của cái cũ, chẳng phải tư tưởng sẽ bị giữ lại trong chính giới hạn mà nó muốn vượt qua sao?

Người viết: Không. Tôi không đòi hỏi cái mới phải phục tùng cái cũ. Tôi đòi hỏi cái mới phải cho thấy nó làm được điều gì mà cái cũ không làm được. Một cách tư duy mới có thể thay đổi cả tiêu chuẩn đánh giá, nhưng nó vẫn phải giải thích vì sao sự thay đổi ấy đáng tin hơn, chứ không chỉ tuyên bố rằng mình đã vượt khỏi mọi tiêu chuẩn.

Tranh luận bắt đầu từ đây: vượt khỏi một giới hạn không đồng nghĩa với việc vượt khỏi mọi nghĩa vụ giải thích.

2. Thiền và lý luận: Có thể dùng ngôn ngữ để tuyên bố rằng ngôn ngữ bất lực không?

Người viết: Khi đọc những tác phẩm gắn với Thiền và sự vượt khỏi khái niệm, tôi gặp một nghịch lý. Tác giả dùng ngôn ngữ để nói rằng ngôn ngữ không đủ sức chạm đến thực tại. Vậy những lời ấy có phải tự phủ định không?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Chỉ khi ông cho rằng ngôn ngữ phải làm được mọi việc mà con người mong muốn ở nó. Ngôn ngữ có thể chỉ ra giới hạn của chính nó. Một bản đồ không phải lãnh thổ, nhưng điều đó không khiến bản đồ trở nên vô ích.

Người viết: So sánh ấy có lý, nhưng chưa giải quyết được vấn đề. Nếu bản đồ không phải lãnh thổ, ta vẫn có thể kiểm tra bản đồ có chính xác hay không. Còn khi một văn bản tuyên bố đã vượt khỏi lý luận, làm thế nào phân biệt một sự trực nhận có ý nghĩa với một phát biểu không thể kiểm chứng?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Không phải kinh nghiệm nào cũng có thể chuyển nguyên vẹn thành khái niệm. Nếu ông chỉ chấp nhận những gì có thể được diễn đạt bằng lập luận, ông có thể bỏ qua một phần kinh nghiệm sống.

Người viết: Tôi không phủ nhận những gì khó diễn đạt. Tôi phản đối việc dùng tính khó diễn đạt để miễn trừ cho mọi phát biểu. Một người có thể nói rằng nỗi đau không thể được truyền đạt trọn vẹn bằng lời; điều đó khác với việc khẳng định một mệnh đề triết học mà không cần đưa ra lý do.

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Vậy ông muốn đặt ranh giới giữa kinh nghiệm và mệnh đề ở đâu?

Người viết: Tôi muốn người viết tự xác định mình đang làm gì. Nếu đang mô tả một kinh nghiệm, hãy cho thấy ngôn ngữ có thể gợi lại điều gì và bất lực ở đâu. Nếu đang giải thích một khái niệm, hãy làm rõ cách sử dụng. Nếu đang khẳng định một điều là đúng, hãy chấp nhận câu hỏi về căn cứ.

Không thể dùng một tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá thơ, kinh nghiệm tâm linh và luận chứng triết học. Nhưng cũng không thể chuyển từ thể loại này sang thể loại khác mỗi khi gặp phản biện bất lợi.

3. Vô ngã: Nếu không có cái tôi độc lập, ai đang tìm kiếm giải thoát?

Người viết: Tôi muốn đi vào một vấn đề khó hơn. Phật giáo chất vấn quan niệm về cái tôi thường hằng. Nhưng nếu không có một cái tôi độc lập, ai là người đang khổ đau, ai tu tập và ai được giải thoát?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Câu hỏi của ông đã đặt sẵn một giả định: phải có một chủ thể bất biến đứng sau mọi kinh nghiệm. Nhưng nếu con người là một tiến trình luôn biến đổi, tại sao ta phải tìm một thực thể cố định để giải thích sự sống?

Người viết: Tôi không nhất thiết cần một thực thể bất biến. Nhưng tôi cần giải thích tính liên tục. Người thực hiện một hành động hôm nay có quan hệ gì với người phải chịu hậu quả ngày mai? Nếu ông nói họ hoàn toàn là những tiến trình khác nhau, trách nhiệm sẽ mất nền tảng. Nếu ông nói có sự liên tục, ông phải giải thích sự liên tục ấy được duy trì bằng những gì.

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Có thể chính nhu cầu phải tìm một chủ thể cố định đã khiến ông hiểu sai vấn đề. Sự liên tục không nhất thiết đòi hỏi một bản ngã bất biến. Hành động tạo ra hậu quả; thói quen được hình thành; ký ức và quan hệ nối những thời điểm khác nhau của đời sống.

Người viết: Tôi đồng ý rằng liên tục không đồng nghĩa với bất biến. Nhưng câu trả lời ấy mới chỉ giải thích một phần. Nếu con người được hình thành bởi những điều kiện, mức độ tự do của họ đến đâu? Khi một người gây tổn hại cho người khác, ta phải hiểu trách nhiệm của họ như thế nào mà không quay lại quan niệm về một cái tôi hoàn toàn độc lập?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Ông đang đòi hỏi Phật giáo phải trả lời bằng ngôn ngữ của trách nhiệm cá nhân theo một khuôn khổ nhất định.

Người viết: Tôi đang đòi hỏi bất kỳ quan niệm nào về vô ngã cũng phải giải thích được hệ quả của nó đối với hành động. Nếu vô ngã giúp ta nhận ra tính lệ thuộc, nó có thể làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về con người. Nhưng nếu người ta dùng vô ngã để nói rằng không ai thực sự chịu trách nhiệm, thì khái niệm ấy đã bị biến thành công cụ trốn tránh.

Phản biện của người viết: Vô ngã không tự động xóa bỏ trách nhiệm. Nhưng muốn khẳng định một cách hiểu về vô ngã là đúng, cần chỉ rõ mối quan hệ giữa duyên khởi, nhân quả, hành động và sự liên tục của đời sống. Không thể chỉ lặp lại rằng cái tôi không tồn tại rồi xem mọi câu hỏi đã được giải quyết.

4. Giải thoát: Tự do khỏi điều kiện hóa hay tự do khỏi trách nhiệm?

Người viết: Thưa ông, con người thường bị chi phối bởi ký ức, ham muốn, sợ hãi và những khuôn mẫu được hình thành từ quá khứ. Nhận ra điều đó có thể giúp họ tự do hơn. Nhưng có phải càng ít bị ràng buộc bởi những điều kiện ấy thì càng tự do không?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Nếu con người không nhận ra mình đang bị điều kiện hóa, họ có thể nhầm những phản ứng quen thuộc với lựa chọn tự do. Một người tưởng mình đang suy nghĩ độc lập nhưng thực ra chỉ lặp lại điều đã được cài đặt trong tâm thức.

Người viết: Nhưng không phải mọi điều kiện đều là chướng ngại. Ngôn ngữ, giáo dục, ký ức và quan hệ xã hội cũng giúp chúng ta suy nghĩ và hành động. Một người hoàn toàn không có những điều kiện ấy không nhất thiết tự do hơn; có thể họ chỉ mất đi những năng lực cần thiết để lựa chọn.

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Vậy điều ông muốn là con người nhận biết những điều kiện của mình thay vì mơ tưởng có thể hoàn toàn thoát khỏi chúng?

Người viết: Đúng hơn, tôi muốn biết tiêu chuẩn nào phân biệt sự nhận biết với sự chuyển hóa. Một người có thể biết rõ mình bị lòng tham chi phối nhưng vẫn tiếp tục hành động vì lòng tham. Một người có thể nói rằng mình đã vượt khỏi cái tôi nhưng vẫn đòi hỏi người khác phục tùng.

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Ông muốn đo lường sự chuyển hóa bằng hành vi bên ngoài?

Người viết: Không chỉ bằng hành vi. Đời sống nội tâm không thể được đánh giá đầy đủ từ bên ngoài. Nhưng nếu sự chuyển hóa được tuyên bố là có ý nghĩa đối với đời sống, ta phải có thể xem xét ít nhất một phần hệ quả của nó: cách con người phản ứng trước xung đột, đối diện với sai lầm và xử lý ham muốn quyền lực.

Tôi không yêu cầu một người theo Phật giáo phải trở thành một hình mẫu đạo đức không bao giờ sai. Tôi yêu cầu sự khác biệt giữa tuyên bố và thực hành phải được nhìn nhận.

Phản biện của người viết: Giải thoát không nên bị giản lược thành một bộ quy tắc hành vi, nhưng cũng không nên trở thành một danh hiệu miễn trừ cho người tự nhận mình đã vượt khỏi những giới hạn thông thường. Tự do nội tâm không đồng nghĩa với quyền đứng ngoài sự chất vấn.

5. Phật giáo có giải quyết được khủng hoảng hiện sinh không?

Người viết: Nếu một người đối diện với cái chết, sự vô nghĩa và nỗi cô độc, Phật giáo có thể giúp người ấy thay đổi cách hiểu về khổ đau. Nhưng liệu điều đó có nghĩa rằng Phật giáo đã giải quyết được toàn bộ khủng hoảng hiện sinh?

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Có lẽ ông đang mong đợi một hệ thống tư tưởng phải trả lời tất cả những câu hỏi mà con người đặt ra.

Người viết: Không. Tôi chỉ muốn phân biệt sự chuyển đổi câu hỏi với việc giải quyết câu hỏi. Nếu một người không còn xem cái chết như trước, đó có thể là một thay đổi quan trọng. Nhưng nếu họ vẫn chưa biết sống thế nào, lựa chọn ra sao hoặc chịu trách nhiệm với người khác thế nào, một phần vấn đề vẫn còn đó.

Phạm Công Thiện — tiếng nói giả định: Ông đang nhìn giải thoát như một lời giải cho những vấn đề thực tiễn.

Người viết: Tôi không đồng nhất giải thoát với một chương trình giải quyết vấn đề xã hội. Nhưng cũng không nên dùng tính siêu việt của một lý tưởng để né tránh những câu hỏi cụ thể. Triết học hiện sinh và Phật giáo có thể cùng giúp con người hiểu khổ đau, nhưng chúng không nhất thiết có cùng mục tiêu hoặc cùng tiêu chuẩn thành công.

Phản biện của người viết: Cần giữ lại sự khác biệt giữa việc thay đổi quan hệ của con người với khổ đau và việc loại bỏ những nguyên nhân gây đau khổ trong hoàn cảnh sống. Một người có thể thay đổi nội tâm mà hoàn cảnh bất công vẫn tồn tại. Một xã hội có thể cải thiện điều kiện sống mà con người vẫn phải đối diện với hữu hạn và mất mát.

Không có lý do để bắt một truyền thống phải thay thế hoàn toàn truyền thống khác. Nhưng cũng không nên tuyên bố một con đường đã giải quyết mọi vấn đề chỉ vì nó đem lại một cách nhìn mới.

6. Đọc Phạm Công Thiện bằng văn bản, không bằng hào quang

Những cuộc tranh luận trên cần được đưa trở lại các tác phẩm cụ thể của Phạm Công Thiện. Nếu không, đối thoại sẽ chỉ là nơi người viết tự trình bày quan điểm của mình dưới hình thức một cuộc trò chuyện tưởng tượng.

Với Tiểu luận về Bồ Đề Đạt Ma, tổ sư Thiền tông, cần khảo sát nguồn tư liệu, cách trình bày Bồ Đề Đạt Ma, quan hệ giữa lịch sử và truyền thống Thiền, cùng cách tác giả định nghĩa hoặc sử dụng khái niệm Thiền.

Với Ý thức mới trong văn nghệ và triết học, cần xem những khuôn mẫu nào bị phê phán, lập luận nào được dùng để bác bỏ chúng và liệu sự phủ định có dẫn đến một cách nhận thức mới hay không.

Với Hố thẳm của tư tưởng, cần phân tích hình ảnh “hố thẳm”, xác định những tiền đề đang bị chất vấn và khảo sát mối quan hệ giữa khủng hoảng, ngôn ngữ và khả năng hình thành tri thức.

Với những bản dịch liên quan đến Heidegger, Nietzsche và Krishnamurti, cần đối chiếu thuật ngữ với nguyên tác, phân biệt lời của tác giả với lời của người dịch và xác định những lựa chọn dịch thuật có thể ảnh hưởng đến cách hiểu triết học.

Các tiêu chí này không nhằm buộc Phạm Công Thiện phải trả lời theo một hệ thống có sẵn. Chúng nhằm làm rõ ông thực sự đã lập luận điều gì, thay vì để danh tiếng, văn phong hoặc sự đồng cảm của người đọc quyết định kết quả.

7. Kết luận: Không ai được miễn trừ khỏi câu hỏi của chính mình

Điểm tranh luận căn bản không nằm ở việc Phạm Công Thiện đúng hay sai trong toàn bộ tư tưởng của ông. Câu hỏi sâu hơn là: khi chất vấn những giới hạn của tư duy thông thường, ông đã đưa người đọc đến một sự hiểu biết mới bằng con đường nào, và những bước đi ấy có thể được kiểm tra ra sao?

Người viết có thể đồng ý với ông rằng con người thường bị giam giữ trong những khuôn mẫu do chính mình tạo ra. Nhưng từ đó không thể suy ra rằng mọi sự phủ định đều giải phóng, mọi trải nghiệm trực nhận đều đáng tin hoặc mọi ngôn ngữ vượt khỏi lý luận đều có giá trị triết học.

Một cuộc đối thoại thực sự không kết thúc bằng việc một bên được tuyên bố chiến thắng. Nó kết thúc ở chỗ những câu hỏi trở nên chính xác hơn, những bất đồng được gọi đúng tên và mỗi lập trường phải làm rõ giới hạn của mình.

Phạm Công Thiện có quyền chất vấn những hệ thống tư tưởng đã trở nên cũ kỹ. Người đọc cũng có quyền chất vấn Phạm Công Thiện. Chính khả năng ấy mới giúp tư tưởng tiếp tục sống, thay vì biến thành một đối tượng ngưỡng mộ không còn được phép tranh luận.

Hoàng Phong Nhã 

Ghi chú: Các lời thoại mang tên Phạm Công Thiện trong chương này là lời giả định do người viết xây dựng để triển khai tranh luận triết học; không phải trích dẫn nguyên văn hay bằng chứng về những phát biểu lịch sử của ông.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI PHẠM CÔNG THIỆN