ĐỐI THOẠI HƯNG QUỐC VỚI HỒ CHÍ MINH
Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh giữa giải phóng dân tộc, cách mạng và kiến quốc
Hoàng Phong Nhã
PHẦN II – TƯ TƯỞNG CÁCH MẠNG
CHƯƠNG 10
HIẾN PHÁP 1946: “TẤT CẢ QUYỀN BÍNH TRONG NƯỚC LÀ CỦA NHÂN DÂN” – NHƯNG QUYỀN LỰC ĐƯỢC KIỂM SOÁT BẰNG GÌ?
Từ chính danh của một quốc gia đến kiến trúc của quyền lực nhà nước
Hiến pháp 1946 đánh dấu một bước chuyển căn bản.
Tuyên ngôn Độc lập trả lời câu hỏi:
Vì sao một quốc gia Việt Nam độc lập có quyền tồn tại?
Tổng tuyển cử năm 1946 trả lời câu hỏi:
Ai được trao quyền đại diện cho nhân dân?
Hiến pháp 1946 đi vào câu hỏi khó hơn:
Quyền lực ấy được tổ chức như thế nào?
Đây là lý do không thể đọc Hiến pháp 1946 như một phần phụ của Tuyên ngôn Độc lập.
Tuyên ngôn xác lập chính danh của quốc gia.
Tổng tuyển cử xác lập tính đại diện chính trị.
Hiến pháp thiết kế cấu trúc quyền lực nhà nước.
Và từ góc nhìn Hưng Quốc, phải đặt thêm câu hỏi thứ tư:
Khi quyền lực đã được trao, ai kiểm soát người đang sử dụng quyền lực ấy?
Đây chính là vấn đề trung tâm của chương này.
Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được Quốc hội khóa I thông qua ngày 9-11-1946.
Bản Hiến pháp gồm Lời nói đầu và 7 chương, 70 điều. Lời nói đầu xác định ba nguyên tắc: đoàn kết toàn dân; bảo đảm các quyền tự do dân chủ; thực hiện một chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân.
Đây là thời điểm đất nước vừa thoát khỏi chế độ thuộc địa và quân chủ, nhưng nền độc lập còn rất mong manh.
Lời nói đầu của Hiến pháp xác định nhiệm vụ của quốc gia là:
- bảo toàn lãnh thổ;
- giành độc lập hoàn toàn;
- kiến thiết quốc gia trên nền tảng dân chủ.
Vì vậy, Hiến pháp 1946 vừa là một văn bản pháp lý, vừa là một tuyên bố về mô hình quốc gia mà những người lập hiến muốn xây dựng.
Nhưng phải phân biệt:
Điều mà Hiến pháp quy định
không hoàn toàn đồng nghĩa với
điều đã có thể thực hiện đầy đủ trong hoàn cảnh lịch sử lúc đó.
Đây là nguyên tắc phương pháp quan trọng khi nghiên cứu.
2. Hiến pháp khác Tuyên ngôn Độc lập ở đâu?
Tuyên ngôn Độc lập ngày 2-9-1945 nói về:
độc lập, chủ quyền, quyền dân tộc và sự ra đời của quốc gia mới.
Hiến pháp 1946 nói về:
cơ cấu nhà nước, quyền công dân, nghị viện, chính phủ, hành chính, tư pháp và sửa đổi hiến pháp.
Nói ngắn gọn:
Tuyên ngôn xác lập quốc gia.
Hiến pháp tổ chức quốc gia.
Tuyên ngôn nói:
Việt Nam có quyền tự do và độc lập.
Hiến pháp phải trả lời:
Nhà nước độc lập ấy vận hành bằng những cơ quan nào?
Ai làm luật?
Ai hành pháp?
Ai xét xử?
Ai bầu ai?
Ai chịu trách nhiệm trước ai?
Quyền công dân được bảo đảm thế nào?
Hiến pháp thay đổi bằng cách nào?
Đó mới là phần khó của kiến tạo quốc gia.
3. Ba nguyên tắc của Hiến pháp 1946
Lời nói đầu xác định ba nguyên tắc nền tảng:
“Đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo.”
“Đảm bảo các quyền tự do dân chủ.”
“Thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân.”
Ba nguyên tắc này tạo thành một cấu trúc đáng chú ý.
Đoàn kết trả lời câu hỏi về cộng đồng chính trị.
Quyền tự do dân chủ trả lời câu hỏi về địa vị của cá nhân và công dân.
Chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân trả lời câu hỏi về năng lực của nhà nước.
Có thể thấy ngay một vấn đề:
Nhà nước phải mạnh.
Nhưng quyền lực nhà nước lại phải thuộc về nhân dân.
Đây là bài toán mà Hiến pháp phải giải quyết:
Làm thế nào để có một nhà nước đủ mạnh để bảo vệ quốc gia nhưng không mạnh đến mức đứng trên nhân dân?
Đây cũng là một trong những vấn đề trung tâm của Hưng Quốc Học.
4. Điều 1: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân”
Điều 1 quy định:
“Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hoà.”
và:
“Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo.”
Đây là mệnh đề nền tảng.
Nó xác định nguồn gốc của quyền lực nhà nước.
Nhưng cần đọc chính xác.
Điều 1 không nói rằng mỗi cá nhân tự mình trực tiếp thực hiện toàn bộ quyền lực nhà nước.
Nó nói:
quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân.
Sau đó, các chương tiếp theo quy định những cơ quan và cơ chế thông qua đó quyền lực ấy được tổ chức và thực hiện.
Vì vậy:
Nhân dân là nguồn gốc quyền lực.
Nhà nước là cơ cấu thực hiện quyền lực công.
Hai khái niệm này không thể đồng nhất.
5. “Nhân dân” trong Điều 1 khác “công dân” trong Chương II
Đây là một ranh giới cần giữ thật rõ.
Điều 1 nói về:
toàn thể nhân dân Việt Nam.
Chương II nói về:
quyền lợi và nghĩa vụ của công dân.
“Nhân dân” ở Điều 1 là khái niệm chính trị – chủ quyền.
“Công dân” là khái niệm pháp lý.
Người dân trở thành công dân trong quan hệ pháp luật với nhà nước và được hưởng các quyền, đồng thời thực hiện các nghĩa vụ được Hiến pháp xác định.
Do đó:
Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước.
Công dân là chủ thể của các quyền và nghĩa vụ hiến định.
Và từ Hưng Quốc có thể thêm tầng thứ ba:
Dân Mạnh là năng lực thực tế của xã hội để sử dụng các quyền ấy.
Ba tầng này không được trộn lẫn.
6. Quyền công dân được đặt vào Hiến pháp
Chương II của Hiến pháp 1946 quy định về quyền lợi và nghĩa vụ của công dân.
Điều 6 xác định:
“Tất cả công dân Việt Nam đều ngang quyền về mọi phương diện: chính trị, kinh tế, văn hoá.”
Điều 7 quy định công dân bình đẳng trước pháp luật, nam và nữ có quyền ngang nhau về mọi phương diện.
Hiến pháp tiếp tục ghi nhận các quyền tự do như:
- tự do ngôn luận;
- tự do xuất bản;
- tự do tổ chức và hội họp;
- tự do tín ngưỡng;
- tự do cư trú, đi lại;
cùng những quyền và nghĩa vụ khác.
Điểm quan trọng ở đây là:
Quyền công dân không còn chỉ là lời hứa chính trị.
Nó được đưa vào một văn bản có địa vị hiến định.
Đó là bước chuyển từ: tuyên bố quyền
sang ghi nhận quyền bằng luật tối cao.
7. Nhưng ghi nhận quyền chưa đồng nghĩa với năng lực sử dụng quyền
Đây là điểm Hưng Quốc cần bổ sung.
Một Hiến pháp có thể ghi:
Công dân có quyền tự do ngôn luận.
Nhưng để quyền ấy có thực chất, xã hội còn cần:
- khả năng tiếp cận thông tin;
- khả năng trình bày ý kiến;
- cơ chế bảo vệ người thực hiện quyền;
- cơ chế giải quyết tranh chấp;
- cơ chế chống lạm quyền.
Tương tự, quyền bầu cử chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi công dân:
- biết mình đang lựa chọn ai;
- có thông tin về người được lựa chọn;
- có khả năng lựa chọn thực chất;
- và có cơ chế yêu cầu trách nhiệm đối với người đại diện.
Do đó:
Quyền hiến định là điều kiện cần.
Năng lực xã hội sử dụng quyền là điều kiện để quyền trở thành sức mạnh.
Đây chính là khoảng cách giữa quyền trên văn bản và Dân Mạnh trong đời sống.
8. Tổng tuyển cử: từ nhân dân đến đại diện
Ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên được tổ chức.
Đây là bước chuyển quan trọng:
nhân dân → cử tri → đại biểu → nghị viện.
Ngay từ tháng 9-1945, Hồ Chí Minh đã xác định việc tổ chức tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu là một trong những nhiệm vụ cấp bách của chính quyền mới.
Điều này cho thấy một logic:
Nếu quyền lực thuộc về nhân dân thì phải có cơ chế để nhân dân trao quyền đại diện.
Nhưng đại diện luôn tạo ra một vấn đề:
Người được trao quyền có thể trở nên xa người trao quyền.
Vì vậy, bầu cử chỉ là điểm bắt đầu.
Sau bầu cử phải có:
trách nhiệm giải trình.
9. Nghị viện nhân dân: cơ quan quyền lực cao nhất
Điều 22 Hiến pháp 1946 quy định:
“Nghị viện nhân dân là cơ quan có quyền cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.”
Điều 23 quy định Nghị viện có quyền làm luật.
Đây là thiết kế rất quan trọng.
Nếu Điều 1 xác định quyền lực thuộc về nhân dân, thì Nghị viện là thiết chế đại diện được giao một vị trí đặc biệt trong việc thực hiện quyền lực đó.
Nói theo sơ đồ:
Nhân dân → bầu Nghị viện → Nghị viện thực hiện quyền lực nhà nước.
Nhưng Nghị viện không phải là “chủ nhân” thay cho nhân dân.
Nó là cơ quan được nhân dân trao quyền.
Đây là một khác biệt về bản chất.
10. Quyền lực của Nghị viện không phải quyền lực vô hạn
Hiến pháp 1946 trao cho Nghị viện vị trí rất cao.
Nhưng chính Hiến pháp cũng thiết kế những giới hạn và cơ chế kiểm tra.
Nghị viện có quyền làm luật.
Nghị viện bầu Chủ tịch nước.
Nghị viện bầu Thủ tướng theo quy định của Hiến pháp.
Nghị viện phê chuẩn danh sách Bộ trưởng.
Nghị viện có thể bỏ phiếu tín nhiệm Nội các.
Và khi sửa đổi Hiến pháp, kết quả còn phải đưa ra toàn dân phúc quyết.
Như vậy:
Nghị viện rất mạnh.
Nhưng:
Nghị viện không phải là nguồn gốc cuối cùng của chủ quyền.
Nguồn gốc vẫn là:
toàn thể nhân dân.
Đây là một điểm rất đáng chú ý.
11. Chủ tịch nước: quyền lực hành pháp được thiết kế như thế nào?
Hiến pháp 1946 dành một chương riêng cho Chính phủ.
Trong cơ cấu đó có Chủ tịch nước và Nội các.
Chủ tịch nước do Nghị viện nhân dân bầu.
Thủ tướng do Nghị viện chọn theo cơ chế được Hiến pháp quy định.
Nội các chịu trách nhiệm trước Nghị viện.
Điều này tạo nên một quan hệ:
Nghị viện → Chính phủ
nhưng đồng thời Chính phủ phải có đủ năng lực để điều hành đất nước.
Điều đó phù hợp với nguyên tắc trong Lời nói đầu:
“chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân.”
Nhà nước không thể chỉ có chính danh.
Nó phải có năng lực hành động.
12. Nhà nước mạnh không đồng nghĩa với nhà nước không bị giới hạn
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý.
Một quốc gia vừa giành độc lập cần một chính quyền đủ mạnh để:
- bảo vệ chủ quyền;
- duy trì trật tự;
- tổ chức hành chính;
- chống đói nghèo;
- xây dựng bộ máy;
- ứng phó với chiến tranh và khủng hoảng.
Nhưng:
năng lực nhà nước và phạm vi quyền lực nhà nước là hai chuyện khác nhau.
Một nhà nước có thể rất mạnh về năng lực:
- thu thuế;
- tổ chức hành chính;
- bảo vệ biên giới;
- xây dựng hạ tầng;
nhưng vẫn phải bị giới hạn bởi pháp luật.
Đây chính là nguyên tắc Hưng Quốc:
Nhà nước mạnh về năng lực, nhưng có giới hạn về quyền lực.
Hiến pháp 1946 đã đặt nền móng cho việc xác định nguồn gốc quyền lực và các thiết chế thực thi quyền lực; nhưng không nên diễn giải nó như đã hoàn chỉnh toàn bộ lý thuyết kiểm soát quyền lực hiện đại.
13. Có thể gọi Hiến pháp 1946 là “tam quyền phân lập” không?
Đây là vấn đề cần tránh kết luận quá nhanh.
Hiến pháp 1946 có:
- Nghị viện;
- Chính phủ;
- cơ quan tư pháp.
Các cơ quan có chức năng khác nhau.
Nhưng nếu dùng thuật ngữ hiện đại “tam quyền phân lập” để mô tả toàn bộ mô hình thì dễ tạo ra một hình ảnh vượt quá văn bản.
Điều chính xác hơn là:
Hiến pháp 1946 thiết lập sự phân công và quan hệ giữa các cơ quan quyền lực nhà nước, đồng thời đặt ra những cơ chế kiểm tra nhất định.
Nghị viện giữ vị trí cao nhất.
Chính phủ thực hiện quyền hành chính.
Tòa án thực hiện chức năng tư pháp.
Các cơ quan không hoàn toàn tách biệt theo mô hình “ba quyền độc lập và đối trọng” như một số hệ thống hiến pháp hiện đại.
Đây là điểm phải giữ nguyên khi nghiên cứu văn bản gốc.
14. Tư pháp: quyền lực không thể chỉ có người làm luật và người thi hành
Chương VI của Hiến pháp 1946 quy định về cơ quan tư pháp, gồm Tòa án tối cao, các tòa án phúc thẩm, tòa án đệ nhị cấp và sơ cấp.
Đây là một bước quan trọng.
Bởi nếu: Nghị viện làm luật và Chính phủ thi hành luật thì phải có một cơ chế xét xử khi xảy ra tranh chấp hoặc vi phạm.
Tư pháp vì vậy tạo thành một tầng quan trọng của nhà nước hiến định:
Luật → áp dụng → xét xử.
Nhưng thiết kế tư pháp cũng đặt ra câu hỏi:
Tòa án có đủ độc lập để bảo vệ công dân trước chính quyền hay không?
Đây là câu hỏi lớn của nhà nước pháp quyền hiện đại.
Không thể trả lời nó chỉ bằng việc Hiến pháp có một chương về tư pháp.
Phải nhìn vào thiết kế cụ thể và thực tiễn vận hành.
15. Tư pháp và bảo vệ quyền công dân
Một quyền được ghi trong Hiến pháp cần có cơ chế bảo vệ.
Nếu công dân bị xâm phạm quyền:
họ đi đâu?
Nếu chính quyền vi phạm:
ai xét xử?
Nếu một quyết định hành chính trái luật:
công dân có thể yêu cầu hủy bỏ hay không?
Nếu cơ quan công quyền gây thiệt hại:
ai buộc cơ quan đó chịu trách nhiệm?
Đây là những câu hỏi mà một nhà nước hiến định phải giải quyết.
Hiến pháp 1946 đặt tư pháp thành một chương riêng, còn hệ thống pháp luật năm 1946 cũng ban hành các sắc lệnh tổ chức tòa án và thẩm phán. Chẳng hạn, Sắc lệnh 51 ngày 17-4-1946 quy định thẩm quyền và tổ chức của các tòa án Việt Nam.
Điều này cho thấy:
Hiến pháp không đứng một mình.
Nó cần được cụ thể hóa bằng luật và thiết chế.
16. Chính quyền địa phương: quyền lực phải đi xuống đến đâu?
Hiến pháp 1946 không chỉ tổ chức quyền lực ở trung ương.
Chương V quy định về các đơn vị hành chính và các cơ quan như Hội đồng nhân dân, Ủy ban hành chính ở các cấp.
Điều này rất quan trọng.
Một nhà nước chỉ có dân chủ ở trung ương nhưng người dân không có tiếng nói ở địa phương thì quyền làm chủ vẫn bị giới hạn.
Vì vậy: dân chủ quốc gia phải gặp lại dân chủ trong quản trị địa phương.
Đây cũng là nơi người dân tiếp xúc trực tiếp nhất với quyền lực:
- hộ tịch;
- đất đai;
- thuế;
- trật tự;
- hành chính;
- đời sống cộng đồng.
Nếu quyền lực địa phương không chịu trách nhiệm trước dân, thì nguyên tắc “quyền bính thuộc về nhân dân” sẽ rất khó trở thành hiện thực đời sống.
17. Hiến pháp không chỉ nói “dân có quyền” mà còn tổ chức đường đi của quyền lực
Đây là điểm quan trọng nhất khi đọc Hiến pháp 1946.
Có thể mô hình hóa:
Nhân dân
↓
Bầu cử
↓
Nghị viện
↓
Luật và quyết định quốc gia
↓
Chính phủ và bộ máy hành chính
↓
Thực thi chính sách
↓
Tòa án
↓
Giải quyết tranh chấp và bảo vệ pháp luật
Trong quá trình ấy, quyền lực không đứng yên.
Nó được trao – được thực hiện – được kiểm tra – được quy định lại bằng pháp luật.
Đây chính là bản chất của một hiến pháp:
không chỉ tuyên bố ai là chủ, mà quy định quyền lực được vận hành như thế nào.
18. Cơ chế sửa đổi Hiến pháp: quyền cuối cùng trở về với nhân dân
Điều 70 là một trong những quy định đáng chú ý nhất.
Hiến pháp quy định việc sửa đổi phải theo một thủ tục đặc biệt và những điều đã được Nghị viện thông qua phải đưa ra toàn dân phúc quyết.
Điều này tạo ra một nguyên tắc:
Nghị viện có quyền sửa đổi Hiến pháp, nhưng không phải là chủ sở hữu cuối cùng của Hiến pháp.
Quyền phúc quyết thuộc về toàn dân.
Từ góc độ lý luận:
Quyền lực lập hiến cao hơn quyền lực lập pháp.
Đây là một phân biệt cực kỳ quan trọng.
Quốc hội có thể làm luật.
Nhưng khi sửa đổi nền tảng hiến định, nhân dân được đặt vào vị trí quyết định cuối cùng theo thiết kế của Điều 70.
19. Đây là một hình thức kiểm soát quyền lực bằng chính Hiến pháp
Có một nguyên tắc quan trọng:
Muốn kiểm soát quyền lực, trước hết phải xác định giới hạn của quyền lực.
Hiến pháp làm điều đó bằng cách:
- xác định cơ quan nào có quyền gì;
- xác định quyền công dân;
- xác định thủ tục;
- xác định trách nhiệm;
- xác định cách sửa đổi chính Hiến pháp.
Nói cách khác:
Hiến pháp không chỉ trao quyền.
Nó còn:
phân bố quyền và đặt quyền vào khuôn khổ.
Đây chính là sự khác biệt giữa:
chính quyền có luật
và
chính quyền bị ràng buộc bởi luật.
20. Nhưng Hiến pháp 1946 không thể được đọc tách khỏi chiến tranh
Đây là giới hạn lịch sử không thể bỏ qua.
Hiến pháp được thông qua ngày 9-11-1946.
Chỉ hơn một tháng sau, chiến tranh toàn quốc bùng nổ vào tháng 12-1946.
Do hoàn cảnh chiến tranh và cách mạng, việc triển khai đầy đủ Hiến pháp trên thực tế gặp những hạn chế lớn. Các tài liệu của Quốc hội ghi nhận rằng Hiến pháp 1946 chưa được ban hành theo cách đầy đủ như dự kiến; trong thời kỳ kháng chiến, Quốc hội và Chính phủ tiếp tục hoạt động trên cơ sở các nguyên tắc hiến định và các quy định pháp luật thích ứng với tình hình.
Điều này dẫn đến một nguyên tắc phương pháp:
Không được dùng văn bản Hiến pháp để chứng minh rằng mọi nguyên tắc của nó đã được thực hiện đầy đủ.
Nhưng cũng không thể vì việc thực hiện bị chiến tranh cản trở mà phủ nhận giá trị của chính văn bản.
Phải tách:
thiết kế hiến định
khỏi
thực tiễn thực hiện.
21. Khoảng cách giữa Hiến pháp và thực tiễn
Đây là nơi nghiên cứu lịch sử trở nên khó.
Một hiến pháp có thể chứa những nguyên tắc rất rộng.
Nhưng để biết một xã hội thực sự dân chủ đến đâu, phải hỏi:
- quyền có được thực hiện không?
- cơ quan nhà nước có tuân thủ không?
- người dân có thể khiếu nại không?
- tòa án có bảo vệ họ không?
- báo chí có thể phản biện không?
- đại biểu có chịu trách nhiệm không?
- quyền lực có thể bị thay đổi không?
Một văn bản không thể tự mình trả lời toàn bộ những câu hỏi đó.
Vì vậy:
Hiến pháp là bản thiết kế.
Thực tiễn là phép thử.
Hai thứ phải được nghiên cứu cùng nhau nhưng không được đánh đồng.
22. Có thể gọi Hiến pháp 1946 là một bản Hiến pháp “Dân Mạnh” không?
Câu trả lời cần chính xác:
Không nên gọi như vậy nếu dùng “Dân Mạnh” theo nghĩa đầy đủ của Hưng Quốc Học.
Bởi Dân Mạnh bao gồm nhiều tầng mà Hiến pháp 1946 mới chỉ đặt nền móng:
- quyền công dân;
- bình đẳng;
- bầu cử;
- đại diện;
- tự do;
- quyền lực thuộc về nhân dân;
- cơ chế phúc quyết Hiến pháp.
Nhưng Dân Mạnh còn đòi hỏi:
xã hội dân sự mạnh;
khả năng tự tổ chức;
thông tin đa chiều;
cơ chế kiểm soát quyền lực hữu hiệu;
khả năng thay đổi người cầm quyền;
tư pháp đủ độc lập;
khả năng chống lại việc tập trung quyền lực quá mức;
năng lực của công dân trong việc sử dụng quyền.
Hiến pháp 1946 không thể được dùng để chứng minh rằng tất cả những điều ấy đã hoàn chỉnh.
Nhưng nó có thể được xem là một trong những nền tảng lịch sử quan trọng để đặt câu hỏi ấy.
23. “Dân là chủ” chưa đủ: phải có “dân kiểm soát”
Đây là điểm Hưng Quốc muốn đẩy vấn đề đi xa hơn.
Có thể viết thành bốn tầng:
Tầng 1 – Chính danh
Dân là chủ.
Tầng 2 – Đại diện
Dân bầu người đại diện.
Tầng 3 – Thể chế
Hiến pháp quy định người đại diện và các cơ quan nhà nước được làm gì.
Tầng 4 – Kiểm soát
Dân và các thiết chế pháp lý có khả năng buộc quyền lực tuân thủ giới hạn.
Nếu thiếu tầng thứ tư, ba tầng đầu vẫn có thể tạo ra một khoảng cách giữa:
quyền lực trên danh nghĩa
và
quyền lực trong thực tế.
Đây là lý do Hưng Quốc đặt câu hỏi:
Ai kiểm soát người kiểm soát?
Đó mới là câu hỏi khó nhất của mọi kiến trúc nhà nước.
24. Đối thoại Hưng Quốc với Hồ Chí Minh: “Nếu dân là chủ, ai giữ quyền lực không vượt giới hạn?”
Hưng Quốc:
Thưa ông, Hiến pháp nói rất rõ:
“Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân.”
Tôi đồng ý.
Nhưng tôi muốn hỏi tiếp:
Nếu một cơ quan nhân danh nhân dân mà vượt quá quyền hạn thì sao?
Hồ Chí Minh:
Phải có pháp luật. Phải có tổ chức. Phải có sự kiểm tra của nhân dân.
Hưng Quốc:
Nhưng nếu chính cơ quan ấy có quyền làm ra hoặc áp dụng pháp luật?
Ai kiểm tra?
Hồ Chí Minh:
Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm của mình.
Hưng Quốc:
Đó là một phần câu trả lời.
Nhưng Hưng Quốc muốn đi đến tận cùng:
Không thể chỉ trông chờ người cầm quyền tự giới hạn mình.
Không thể chỉ hy vọng cán bộ có đạo đức.
Không thể chỉ mong người lãnh đạo luôn sáng suốt.
Một quốc gia trưởng thành phải có một hệ thống trong đó:
người tốt có thể làm tốt;
người bình thường không thể tùy tiện phá hệ thống;
người giỏi có không gian để tạo ra đột phá;
người lạm quyền bị pháp luật ngăn lại.
Và cuối cùng:
quyền lực phải có khả năng bị thay đổi bằng những phương thức hợp pháp.
Đó là bước chuyển từ:
“nhà nước của dân”
sang:
“nhà nước chịu trách nhiệm trước dân”.
25. Quy luật vận hành của xã hội – Bài học Hưng Quốc
Hiến pháp 1946 cho thấy một chuỗi phát triển rất rõ:
Độc lập → Tổng tuyển cử → Đại diện → Hiến pháp → Quyền công dân → Phân công quyền lực → Trách nhiệm nhà nước → Kiểm soát quyền lực.
Có thể cô đọng thành công thức:
Tuyên ngôn = chính danh của quốc gia.
Tổng tuyển cử = trao quyền đại diện.
Hiến pháp = thiết kế quyền lực.
Pháp luật = ràng buộc quyền lực.
Dân Mạnh = năng lực của xã hội sử dụng và kiểm soát quyền lực.
Từ đó có thể rút ra bảy bài học.
Một: Nhà nước phải có chính danh
Không có chính danh, quyền lực dễ trở thành cưỡng chế.
Hai: Chính danh không đủ
Một chính quyền được hình thành hợp pháp vẫn có thể lạm quyền.
Vì vậy phải có giới hạn.
Ba: Bầu cử không phải điểm kết thúc của dân chủ
Bầu cử tạo ra đại diện.
Sau đó phải có trách nhiệm giải trình.
Bốn: Hiến pháp phải giới hạn chính quyền
Nếu Hiến pháp chỉ trao quyền mà không giới hạn quyền, nó chưa hoàn thành chức năng kiểm soát quyền lực.
Năm: Quyền công dân phải có cơ chế bảo vệ
Một quyền chỉ thực sự mạnh khi người dân có thể sử dụng và bảo vệ quyền ấy.
Sáu: Nhà nước phải mạnh về năng lực nhưng hữu hạn về quyền lực
Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng của Hưng Quốc:
Nhà nước yếu về năng lực thì không bảo vệ được dân.
Nhà nước vô hạn về quyền lực thì có thể áp đảo dân.
Mục tiêu không phải là nhà nước yếu.
Mục tiêu là:
Nhà nước mạnh đúng chỗ và bị giới hạn đúng chỗ.
Bảy: Dân Mạnh là phép thử cuối cùng
Một quốc gia không thể được gọi là mạnh chỉ vì chính quyền mạnh.
Câu hỏi phải là:
Người dân có mạnh lên cùng với nhà nước hay không?
Nếu nhà nước mạnh mà dân yếu, xã hội vẫn mất cân bằng.
Nếu dân có quyền nhưng không có năng lực sử dụng quyền, dân chủ vẫn mong manh.
Nếu nhà nước mạnh và dân mạnh, quyền lực được tổ chức trong một quan hệ cân bằng hơn:
Nhà nước đủ mạnh để trị quốc.
Nhân dân đủ mạnh để kiểm soát nhà nước.
Đó là điểm Hưng Quốc gọi là:
DÂN MẠNH – NHÀ NƯỚC MẠNH – QUYỀN LỰC CÓ GIỚI HẠN.
KẾT LUẬN CHƯƠNG
Hiến pháp 1946 không chỉ là văn bản pháp lý đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Nó là một thử nghiệm lớn về việc chuyển một cuộc cách mạng giành độc lập thành một trật tự nhà nước có hiến pháp.
Điều 1 đặt nền tảng:
Quyền bính thuộc về toàn thể nhân dân.
Chương II xác lập quyền và nghĩa vụ của công dân.
Chương III đặt Nghị viện vào vị trí cơ quan có quyền cao nhất.
Chương IV tổ chức Chính phủ.
Chương V tổ chức chính quyền địa phương.
Chương VI thiết lập hệ thống tư pháp.
Chương VII quy định cách sửa đổi Hiến pháp, trong đó đặt quyền phúc quyết vào tay toàn dân.
Đó là một cấu trúc đáng nghiên cứu không phải vì cần phải gọi nó bằng một nhãn hiện đại nào đó, mà vì nó cho thấy những người lập hiến năm 1946 đã phải đối mặt với một bài toán muôn thuở:
Làm thế nào để biến quyền lực của nhân dân thành một nhà nước đủ mạnh để bảo vệ quốc gia nhưng không trở thành quyền lực đứng trên nhân dân?
Hiến pháp 1946 đưa ra một câu trả lời lịch sử.
Nhưng câu trả lời ấy chưa thể được xem là hoàn tất.
Bởi chỉ ít tuần sau khi Hiến pháp được thông qua, chiến tranh toàn quốc bùng nổ; điều kiện thực hiện bản Hiến pháp thay đổi căn bản.
Vì vậy, cần giữ ba tầng khi đánh giá:
Hiến pháp quy định gì.
Lịch sử đã thực hiện được gì.
Hưng Quốc có thể học được gì.
Và bài học quan trọng nhất là:
Không một xã hội nào có thể chỉ dựa vào thiện chí của người cầm quyền để bảo đảm tự do.
Muốn quyền lực phục vụ con người, quyền lực phải được:
trao đúng → quy định rõ → giới hạn → kiểm tra → chịu trách nhiệm.
Đó là con đường từ:
“Dân là chủ”
đến:
“Dân có quyền”.
Và từ:
“Dân có quyền”
đến câu hỏi cao hơn:
“Dân có đủ mạnh để bảo vệ quyền của mình hay không?”
Đó chính là nơi Hiến pháp 1946 gặp Dân Mạnh Hưng Quốc.
Tài liệu nền của chương
-
Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946, Quốc hội khóa I thông qua ngày 9-11-1946 – văn bản gốc.
-
Văn kiện Quốc hội toàn tập, Tập I (1945–1960) – tài liệu của Quốc hội về quá trình lập hiến và tổ chức nhà nước giai đoạn đầu.
-
Tư liệu Quốc hội về Hiến pháp 1946 – cơ cấu 7 chương, 70 điều, các nguyên tắc nền tảng và tổ chức Nghị viện, Chính phủ, hành chính, tư pháp.
-
Tư liệu về quyền lập pháp của Nghị viện và cơ chế sửa đổi Hiến pháp – đặc biệt các Điều 22, 23, 45, 47, 54 và 70.
-
Tư liệu về việc thực hiện Hiến pháp trong hoàn cảnh kháng chiến 1946–1954 – cần sử dụng để phân biệt văn bản hiến định với thực tiễn lịch sử.
-
Các văn bản tổ chức tư pháp năm 1946, trong đó có Sắc lệnh 51 ngày 17-4-1946 về thẩm quyền và tổ chức các tòa án.
Chương 10 đã khóa theo trục: Tuyên ngôn → Tổng tuyển cử → Hiến pháp → thiết kế quyền lực → giới hạn quyền lực → Dân Mạnh.
Điểm cần giữ cho chương sau là không lặp lại toàn bộ Hiến pháp 1946, mà đi vào một vấn đề lịch sử khó hơn: 1946–1954 – khi Hiến pháp, chiến tranh và nhu cầu quyền lực khẩn cấp va vào nhau.


03:36
Hoàng Phong Nhã
Posted in:
0 nhận xét:
Đăng nhận xét