CHƯƠNG 5 - ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN

ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN

Từ tư duy chiến tranh đến bài toán kiến tạo quốc gia

Hoàng Phong Nhã 

 PHẦN II — SAU CHIẾN THẮNG

CHƯƠNG V

ĐẠI HỘI IV — GIẤC MƠ XÂY DỰNG MỘT QUỐC GIA MỚI

Sau chiến thắng, Lê Duẩn không chỉ muốn xây dựng lại một đất nước. Ông muốn tổ chức lại cách đất nước vận hành.

Đại hội IV của Đảng Cộng sản Việt Nam, họp tháng 12 năm 1976, là một trong những cột mốc quan trọng nhất để hiểu tư duy của Lê Duẩn sau chiến tranh.

Đây không chỉ là một đại hội tổng kết thắng lợi của cuộc chiến.

Đây là đại hội xác lập một mô hình quốc gia cho thời kỳ sau thống nhất.

Đảng Lao động Việt Nam đổi tên thành Đảng Cộng sản Việt Nam; Lê Duẩn tiếp tục được bầu làm Tổng Bí thư. Đại hội thông qua đường lối chung của giai đoạn mới và kế hoạch 5 năm 1976–1980.

Nếu Chương IV đặt câu hỏi: Năm 1975, Việt Nam thực sự đứng trước bài toán gì? thì Chương V phải hỏi: Lãnh đạo Việt Nam đã chọn lời giải nào?

Đây là nơi cần tách ba tầng: mục tiêu — mô hình — công cụ.

• Mục tiêu là xây dựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
• Mô hình là một nền kinh tế được tổ chức theo kế hoạch, với quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa giữ vai trò nền tảng và Nhà nước giữ vai trò tổ chức trung tâm.
• Công cụ là: kế hoạch hóa + sở hữu xã hội chủ nghĩa + cải tạo quan hệ sản xuất + huy động toàn xã hội + công nghiệp hóa + làm chủ tập thể.

Nhìn từ năm 1976, đó là một hệ thống tư tưởng có logic nội tại. Nhưng lịch sử sẽ đặt một câu hỏi khắc nghiệt: Một hệ thống có logic nội tại có nhất thiết tạo ra kết quả tốt trong thực tế hay không?

1. Đại hội IV không bắt đầu từ số không

Muốn hiểu Đại hội IV, phải tránh một cách đọc quá đơn giản: “Năm 1975 chiến thắng, rồi năm 1976 đột nhiên Việt Nam chọn kinh tế kế hoạch hóa.”

Không phải vậy.

Mô hình xã hội chủ nghĩa đã được hình thành ở miền Bắc từ nhiều thập niên trước. Sau 1954, miền Bắc tiến hành cải cách ruộng đất, cải tạo quan hệ sản xuất và xây dựng hệ thống kinh tế kế hoạch hóa. Vì vậy, khi đất nước thống nhất, điều diễn ra không phải là một cuộc tìm kiếm hoàn toàn mới. Miền Bắc đã có sẵn một mô hình và sau 1975 mô hình ấy được mở rộng ra toàn quốc.

Điều này cực kỳ quan trọng. Bởi khi nghiên cứu một chính sách, phải phân biệt một ý tưởng được phát minh trong hoàn cảnh mới với một mô hình đã được hình thành trước đó và được mở rộng sang hoàn cảnh mới. Đại hội IV thuộc trường hợp thứ hai.

2. Giấc mơ của Đại hội IV là gì?

Nếu bỏ qua ngôn ngữ ý thức hệ và đọc Đại hội IV như một bản thiết kế quốc gia, ta có thể thấy một bức tranh khá rõ. Việt Nam năm 1976 được hình thành sẽ trở thành một đất nước:

• có nền kinh tế công — nông nghiệp hiện đại;
• có cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội;
• có khoa học và kỹ thuật phát triển;
• có đời sống vật chất và văn hóa được nâng lên;
• có quốc phòng vững mạnh;
• có nền kinh tế được quản lý thống nhất;
• và nhân dân trở thành chủ thể của chế độ làm chủ tập thể.

Kế hoạch 1976–1980 được xác định đồng thời nhằm xây dựng cơ sở vật chất — kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội và cải thiện một bước đời sống nhân dân. Điều đáng chú ý là bản thân văn kiện không mô tả một quốc gia nghèo đói như mục tiêu. Ngược lại, mục tiêu cuối cùng được diễn đạt bằng những từ rất lớn: phồn vinh, vững mạnh, hạnh phúc.

Đây là điều phải ghi nhận trước khi phê bình. Một hệ tư tưởng có thể sai ở phương pháp, nhưng không vì thế mà ta được phép xuyên tạc mục tiêu mà chính nó đặt ra.

3. Bối cảnh quốc tế — Khi "tự lực tự cường" không chỉ là một lựa chọn

Khi phân tích giấc mơ công nghiệp hóa của Đại hội IV, sẽ là thiếu sót nếu chỉ nhìn vào ý chí chủ quan của bộ máy lãnh đạo trong nước mà bỏ qua áp lực từ bên ngoài.

Năm 1976, Việt Nam bước ra khỏi chiến tranh với một vị thế ngoại giao đầy nghịch lý: chiến thắng trên chiến trường nhưng lại đối diện với sự thu hẹp dần của các nguồn lực quốc tế.

• Viện trợ không hoàn lại chấm dứt: Trong chiến tranh, nền kinh tế miền Bắc vận hành dựa trên một "bệ đỡ" khổng lồ từ phe xã hội chủ nghĩa. Sau 1975, các khoản viện trợ không hoàn lại chuyển dần sang cơ chế vay nợ và thanh toán theo nguyên tắc thương mại.
• Sự rạn nứt của khối xã hội chủ nghĩa: Xung đột lợi ích giữa Liên Xô và Trung Quốc đặt Việt Nam vào thế kẹt chiến lược. Nguồn viện trợ từ Bắc Kinh cắt giảm rồi chấm dứt hoàn toàn; trong khi sự hỗ trợ từ Moskva đi kèm với những ràng buộc về cơ cấu kinh tế và quy hoạch theo mô hình Xô-viết.
• Lệnh cấm vận từ phương Tây: Hoa Kỳ duy trì cấm vận toàn diện và ngăn cản Việt Nam tiếp cận các định chế tài chính quốc tế như IMF hay Ngân hàng Thế giới (WB).

Chính trong vòng vây đó, khẩu hiệu “tự lực tự cường” và “tiến nhanh, tiến mạnh” không đơn thuần là sự lãng mạn cách mạng. Nó là phản ứng sinh tồn của một quốc gia vừa giành độc lập và không muốn rơi vào một sự phụ thuộc mới.

Nhưng bi kịch nằm ở chỗ: Khi nguồn lực bên ngoài cạn kiệt, phản ứng tự nhiên của tư duy thời chiến là siết chặt kỷ luật bên trong để vắt kiệt nội lực. Thay vì mở rộng không gian cho khu vực kinh tế tư nhân và các thành phần kinh tế sẵn có ở miền Nam tự vận động để tạo ra của cải, bộ máy lại chọn cách quốc hữu hóa và tập trung hóa để nắm lấy toàn bộ phần tài nguyên ít ỏi còn lại.

4. “Hai mục tiêu vừa cơ bản, vừa cấp bách”

Đại hội IV đặt ra hai mục tiêu đồng thời:

1. Xây dựng cơ sở vật chất — kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội.
2. Cải thiện một bước đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân.

Đây là một lựa chọn đáng chú ý, bởi nó cho thấy lãnh đạo không nói "Cứ xây dựng trước, đời sống tính sau", mà về mặt chính thức, hai nhiệm vụ được đặt cùng lúc.

Nhưng ngay lập tức xuất hiện một vấn đề kinh tế học rất căn bản: Nếu nguồn lực khan hiếm, hai mục tiêu ấy cạnh tranh với nhau như thế nào?

• Một đồng vốn đưa vào nhà máy là một đồng vốn chưa đưa vào tiêu dùng.
• Một lượng thép dành cho công trình lớn là lượng thép chưa dành cho máy móc nhỏ.
• Một lao động được điều động vào công trường là một lao động chưa sản xuất hàng tiêu dùng.
• Một lượng ngoại tệ dùng để nhập máy móc là lượng ngoại tệ chưa dùng để nhập lương thực, thuốc men hay nguyên liệu.

Do đó, câu hỏi không chỉ là "Có muốn vừa phát triển vừa nâng đời sống hay không?", mà là "Thứ tự ưu tiên và cơ chế phân bổ nguồn lực có đủ chính xác để thực hiện cả hai mục tiêu hay không?" Đây mới là bài toán cốt lõi.

5. Đại hội IV biết Việt Nam nghèo

Đôi khi người ta đọc lại Đại hội IV như thể lãnh đạo lúc ấy hoàn toàn không nhận thức được tình trạng lạc hậu. Thực tế không phải vậy.

Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương tại Đại hội IV thừa nhận nền kinh tế còn phổ biến là sản xuất nhỏ, năng suất lao động và thu nhập quốc dân thấp; lương thực, thực phẩm, nguyên liệu, nhiên liệu và phụ tùng cho công nghiệp còn thiếu; xuất khẩu không đủ để đáp ứng nhập khẩu.

Lãnh đạo biết rằng Việt Nam nghèo, biết rằng sản suất nhỏ còn phổ biến, biết rằng thiếu lương thực, nguyên liệu và phải nhập khẩu. Vấn đề vì vậy không phải "Họ có nhìn thấy khó khăn hay không?", mà là "Từ những khó khăn ấy, họ đã suy luận ra con đường phát triển nào?" Và chính ở đây, tư duy của Đại hội IV trở nên đặc biệt.

6. Lực lượng sản xuất có trước hay quan hệ sản xuất có trước?

Một trong những vấn đề nền tảng của mô hình là quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Theo logic của Đại hội IV, Việt Nam phải đồng thời phát triển lực lượng sản xuất; xây dựng quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa; tổ chức lại nền sản xuất; phân bố lại lao động; và tạo ra một cơ cấu kinh tế mới.

Điều này có một ưu điểm về mặt tư duy: lãnh đạo không coi sở hữu là vấn đề duy nhất. Họ hiểu rằng muốn xây dựng một nền kinh tế mới phải có lao động + đất đai + máy móc + công nghiệp + nông nghiệp + khoa học kỹ thuật + tổ chức.

Nhưng đồng thời, họ tin rằng việc thay đổi quan hệ sở hữu và tổ chức xã hội có thể thúc đẩy nhanh quá trình phát triển lực lượng sản xuất. Đây là giả định quan trọng, và nó sẽ trở thành một trong những giả định mà thực tế kiểm nghiệm gay gắt nhất.

7. Công nghiệp hóa: Giấc mơ rất lớn của một nước rất nghèo

Đại hội IV đặt công nghiệp hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược dài hạn. Nhưng công nghiệp hóa không chỉ có nghĩa là xây nhà máy. Trong tư duy lúc ấy, công nghiệp nặng — đặc biệt cơ khí — được xem là nền tảng để tạo ra năng lực sản xuất cho các ngành khác.

Kế hoạch 1976–1980 đề ra việc phát huy các cơ sở công nghiệp nặng hiện có và xây dựng thêm cơ sở mới, nhằm phục vụ trước hết cho nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp và công nghiệp nhẹ. Về mặt lý luận, chuỗi suy luận này có vẻ hợp lý. Nhưng có một biến số không thể bỏ qua: vốn. Một nước nghèo có thể không đủ nguồn lực để đi toàn bộ chuỗi cùng lúc.

Do đó, câu hỏi quyết định là: Nên xây dựng tất cả cùng lúc, hay phải chọn một số ngành có khả năng tạo ra nguồn lực để nuôi những ngành khác?

8. Nông nghiệp được đặt lên hàng đầu — nhưng trong một hệ thống rất khác

Điều thú vị là Đại hội IV không hoàn toàn đặt công nghiệp nặng lên trên mọi thứ. Kế hoạch 1976–1980 xác định phát triển nông nghiệp là nhiệm vụ cao nhất và cấp bách nhất, đồng thời nhấn mạnh công nghiệp nhẹ và công nghiệp thực phẩm.

Như vậy, trên giấy tờ, cơ cấu ưu tiên khá rõ: nông nghiệp → lương thực → hàng tiêu dùng → tích lũy → công nghiệp hóa.

Đây là một điều rất đáng lưu ý. Bởi sau này, khi nhìn lại giai đoạn 1976–1980, vấn đề không đơn giản là "Việt Nam chỉ chăm chăm xây công nghiệp nặng". Thực tế phức tạp hơn: Mục tiêu chính thức đã thừa nhận sự cấp bách của nông nghiệp và đời sống, nhưng cách bố trí nguồn lực, đầu tư, cơ chế quản lý và tốc độ cải tạo đã không tạo ra kết quả tương xứng.

9. Điểm mù lớn nhất của mô hình — Động lực con người

Mọi bản thiết kế kinh tế vĩ mô đều thất bại nếu nó tính sai một biến số vi mô: hành vi của con người bình thường khi tiếng súng đã ngừng.

Trong chiến tranh, cơ chế phân phối bình quân (tem phiếu, định mức) được xã hội chấp nhận vì sự sinh tồn của cộng đồng đặt lên trên lợi ích cá nhân. Sự hy sinh lúc ấy có một phần thưởng tinh thần rõ ràng: độc lập dân tộc. Nhưng khi hòa bình lập lại, cấu trúc tâm lý của xã hội thay đổi:

• Người nông dân cần nhìn thấy mối liên hệ trực tiếp giữa mồ hôi họ đổ xuống thửa ruộng và hạt thóc họ được giữ lại trong bồ.
• Người công nhân cần thấy sự khác biệt giữa làm việc sáng tạo và làm việc cầm chừng.
• Người trí thức và nhà quản lý cần thấy sự tôn trọng dành cho năng lực thực chất thay vì sự trung thành hình thức.

Mô hình của Đại hội IV đã mắc phải một giả định ngây thơ về nhân tính: nó tin rằng con người thời bình sẽ tiếp tục làm việc với cường độ của người lính ngoài mặt trận, ngay cả khi phần thưởng vật chất được cào bằng. Khi cơ chế phân phối bình quân lan rộng, nền kinh tế mất đi động cơ tự thân mạnh mẽ nhất là lợi ích chính đáng của người lao động.

10. “Làm chủ tập thể” là gì?

Đại hội IV xác định xây dựng chế độ làm chủ tập thể là xây dựng một xã hội trong đó người làm chủ là nhân dân lao động có tổ chức, với liên minh công — nông làm nòng cốt và giai cấp công nhân lãnh đạo.

Ở đây có một ý tưởng rất quan trọng: nhân dân không chỉ là đối tượng được quản lý mà là chủ thể của quyền làm chủ. Nhưng lập tức xuất hiện câu hỏi Hưng Quốc: Nếu nhân dân là chủ, cơ chế nào biến quyền làm chủ ấy thành quyền lực thực tế?

Bởi “làm chủ” có thể có ít nhất ba tầng:

1. Làm chủ về danh nghĩa: Hiến pháp và khẩu hiệu xác nhận nhân dân là chủ.
2. Làm chủ thông qua tổ chức: Nhân dân tham gia các tổ chức chính trị, xã hội, hợp tác xã.
3. Làm chủ có khả năng kiểm soát quyền lực: Nhân dân có thể biết thông tin, chất vấn, phản biện, thay đổi người quản lý và kiện quyết định sai.

Nếu thiếu tầng thứ ba, “làm chủ” rất dễ trở thành một nguyên tắc chính trị được tuyên bố nhiều hơn là một cơ chế kiểm soát quyền lực.

11. “Làm chủ tập thể” và “tập thể hóa” không phải một khái niệm

Cũng cần tránh một sự nhập nhằng phổ biến:

• Làm chủ tập thể là khái niệm về chủ thể quyền lực và tổ chức xã hội.
• Tập thể hóa là phương thức tổ chức sở hữu và sản xuất.

Hai thứ không đồng nhất. Một xã hội có thể có sở hữu tập thể nhưng người lao động không thực sự kiểm soát được quyết định. Ngược lại, sở hữu tập thể không tự động tạo ra quyền làm chủ. Đây sẽ là một nguyên tắc quan trọng khi chúng ta nghiên cứu hợp tác xã và doanh nghiệp quốc doanh.

12. Cạm bẫy của “Thống nhất hành chính”

Một trong những sai lầm chiến lược dễ mắc phải sau khi kết thúc một cuộc chiến tranh chia cắt là đồng nhất thống nhất lãnh thổ với đồng nhất thể chế ngay lập tức.

Năm 1975, Việt Nam thực chất tồn tại hai nền kinh tế ở hai trình độ phát triển và hai cơ chế vận hành hoàn toàn khác nhau: miền Bắc quen với kế hoạch hóa, tem phiếu, hợp tác xã; trong khi miền Nam dựa trên kinh tế tư nhân, thị trường và tiểu nông sản xuất hàng hóa.

Thay vì coi sự khác biệt của miền Nam như một phòng thí nghiệm tự nhiên hoặc một bổ sung chiến lược, tư duy của Đại hội IV lại coi sự khác biệt đó là một "sự lệch chuẩn" cần phải chỉnh sửa cho khớp với khuôn mẫu miền Bắc. Việc áp đặt cơ chế hành chính quan liêu lên hệ thống thị trường miền Nam đã phá vỡ các chuỗi cung ứng sẵn có và triệt tiêu động lực phát triển.

13. Nhà nước trong mô hình Đại hội IV

Một đặc điểm nổi bật của mô hình này là Nhà nước giữ vai trò tổ chức trung tâm. Kế hoạch 5 năm yêu cầu thống nhất quản lý và kế hoạch hóa nền kinh tế trong cả nước. Về lý thuyết, Nhà nước biết nhu cầu → lập kế hoạch → phân bổ nguồn lực → tổ chức sản xuất → phân phối sản phẩm. Đó là một hệ thống rất hấp dẫn trong hoàn cảnh khan hiếm.

Nhưng nó chứa một vấn đề lớn về thông tin: Ai cung cấp thông tin cho người lập kế hoạch? Một trung ương có thể biết tổng số dân, tổng số đất, nhưng rất khó biết chính xác người nông dân muốn trồng gì, người tiêu dùng cần gì, giá nào phản ánh đúng độ khan hiếm. Khi thông tin bị bóp méo, cả hệ thống có thể sai theo.

14. Ngôn ngữ của quyền lực và sự tự kiểm duyệt thông tin

Để hiểu tại sao những người lãnh đạo thông minh và giàu kinh nghiệm thực tiễn như Lê Duẩn lại có thể duy trì niềm tin vào những chỉ tiêu phi thực tế trong nhiều năm, cần phải nhìn vào cách ngôn ngữ vận hành bên trong hệ thống.

Khi một đường lối được thông qua tại Đại hội, nó không còn là một giả thuyết khoa học để tranh luận mà trở thành kỷ luật chính trị. Toàn bộ hệ thống truyền thông, báo chí, nghiên cứu lý luận và báo cáo hành chính đều vận hành theo một hướng: tìm kiếm những dẫn chứng để chứng minh đường lối là đúng.

• Những nơi làm ăn kém hiệu quả bị quy kết là do “chưa quán triệt sâu sắc nghị quyết”, chứ không bao giờ do bản thân mô hình có khuyết tật.
• Những người đặt câu hỏi về tính khả thi của các chỉ tiêu dễ bị dán nhãn là “hữu khuynh” hoặc “bảo thủ”.

Dưới góc nhìn của Hưng Quốc Học, đây là trạng thái nguy hiểm nhất của một bộ máy quyền lực: sự tự mù thông tin (self-inflicted blindness).

15. Từ “ý chí chiến thắng” đến “ý chí xây dựng”

Lê Duẩn đã dành phần lớn đời mình trong một cuộc chiến. Trong chiến tranh, xã hội có một mục tiêu rất rõ là chiến thắng, cho phép tập trung tối đa. Nhưng hòa bình không có một mục tiêu duy nhất; một quốc gia phải đồng thời tăng trưởng, tạo việc làm, giữ giá trị đồng tiền, bảo đảm lương thực, xây trường học, bảo vệ môi trường và khuyến khích sáng tạo.

Chiến tranh dạy một dân tộc làm thế nào để huy động và chịu đựng; nhưng hòa bình buộc một dân tộc học thêm làm thế nào để phân bổ, tạo thịnh vượng và tạo động lực cá nhân. Đó chính là bước chuyển mà Lê Duẩn và thế hệ lãnh đạo phải đối diện sau 1975.

16. Đại hội IV đặt ra những mục tiêu rất cao

Kế hoạch 1976–1980 đề ra một loạt chỉ tiêu lớn: đạt ít nhất 21 triệu tấn lương thực vào năm 1980, phát triển mạnh công nghiệp nặng và cơ khí, tăng xuất khẩu và xây dựng hệ thống quản lý kinh tế thống nhất.

Tham vọng không phải là sai, nhưng câu hỏi đặt ra là: Mục tiêu cao có đi cùng năng lực thực hiện tương ứng hay không? Một kế hoạch tốt không chỉ là kế hoạch có mục tiêu lớn, mà phải có nguồn lực, năng lực thực hiện, thông tin, cơ chế kiểm tra và khả năng điều chỉnh linh hoạt.

17. “Không đạt kế hoạch” chưa phải toàn bộ câu chuyện

Nếu sau này kế hoạch 1976–1980 không đạt nhiều mục tiêu, chúng ta không nên chỉ kết luận đơn giản rằng “không đạt chỉ tiêu = mọi chính sách đều sai”. Một kế hoạch có thể không đạt vì chiến tranh biên giới, thiên tai, thiếu viện trợ, thiếu vốn, quản lý yếu hoặc cơ cấu đầu tư sai.

Đến Đại hội V năm 1982, Đảng đã chính thức thừa nhận những mất cân đối nghiêm trọng của nền kinh tế, sản xuất phát triển chậm, lương thực và hàng tiêu dùng thiếu thốn, đồng thời thừa nhận sai lầm, khuyết điểm trong lãnh đạo và quản lý kinh tế — xã hội. Nhưng những đánh giá này là sự tự phê bình sau khi kết quả đã xuất hiện; không nên dùng chúng để giả vờ rằng những người ra quyết định năm 1976 đã biết trước toàn bộ kết quả.

18. Một điểm mà Đại hội IV đã nhìn thấy — nhưng chưa giải quyết được

Văn kiện kế hoạch 1976–1980 nhiều lần nhấn mạnh phải cải tiến quản lý, chống quan liêu, chống cục bộ và phát huy sáng kiến của quần chúng. Điều đó cho thấy lãnh đạo biết bộ máy có vấn đề và quản lý phải cải tiến.

Nhưng đây lại tạo ra một nghịch lý: muốn phát huy sáng kiến từ dưới lên, phải cho cấp dưới một khoảng tự chủ nhất định; trong khi muốn kế hoạch hóa tập trung chặt chẽ, trung ương phải kiểm soát ngày càng nhiều quyết định. Hai yêu cầu này xung đột gay gắt với nhau trong thực tiễn thể chế.

19. Hưng Quốc nhìn “làm chủ tập thể” từ một câu hỏi khác

• Người nông dân làm chủ bằng cách nào?
• Người công nhân làm chủ bằng cách nào?
• Một cán bộ làm sai thì ai có quyền buộc ông ta sửa?
• Một hợp tác xã quản lý kém thì xã viên có quyền thay ban quản trị không?
• Một doanh nghiệp nhà nước làm ăn thua lỗ thì ai chịu trách nhiệm?

Nếu không trả lời được những câu hỏi ấy, thì “nhân dân làm chủ” vẫn chưa trở thành một thiết chế hoàn chỉnh, mà mới chỉ dừng lại ở tuyên ngôn chính trị.

20. Một đối thoại ngắn với Lê Duẩn

Học giả Hưng Quốc: — Thưa ông, ông tin rằng nhân dân là người làm chủ. Nhưng làm thế nào để người dân có thể kiểm soát người đang nhân danh mình?

Lê Duẩn: — Thông qua tổ chức của mình, thông qua Đảng, Nhà nước và các đoàn thể.

Học giả Hưng Quốc: — Nhưng nếu chính những tổ chức ấy cùng sai thì sao?

Câu hỏi này đưa chúng ta đến một vấn đề lớn hơn cả kinh tế: Ai kiểm soát người kiểm soát? Đó là câu hỏi của mọi nhà nước. Một hệ thống chính trị muốn bền vững phải có cơ chế tự sửa sai, chứ không thể chỉ trông chờ vào phẩm chất của người lãnh đạo.

21. Khi một mô hình muốn thay đổi cả xã hội

Một mô hình càng muốn thay đổi nhiều thứ cùng lúc thì chi phí của sai lầm càng lớn. Nếu một doanh nghiệp thử nghiệm thất bại, thiệt hại được khoanh vùng. Nhưng nếu cả nước áp dụng một mô hình cùng lúc, sai lầm sẽ được nhân lên theo quy mô quốc gia.

Đó là lý do tại sao Hưng Quốc đề cao nguyên tắc: thí điểm trước — đo lường — phản biện — điều chỉnh — rồi mới nhân rộng. Một quốc gia không nên biến toàn bộ dân tộc thành phòng thí nghiệm của một giả thuyết duy nhất.

22. Phản đề: “Nhưng chiến tranh đã chứng minh sức mạnh của tập trung”

Trong chiến tranh, Việt Nam đã chứng minh khả năng tập trung nguồn lực, huy động nhân lực và chịu đựng lâu dài. Vậy tại sao không sử dụng cùng phương thức để xây dựng đất nước?

Câu trả lời là: Tập trung phù hợp với một số loại nhiệm vụ, chứ không phải mọi nhiệm vụ. Xây cầu lớn, ứng phó thiên tai hay chiến tranh cần tập trung; nhưng sáng tạo công nghệ, kinh doanh, nghệ thuật và tiêu dùng lại cần sự phân tán quyết định. Càng nhiều thông tin phân tán trong xã hội, càng cần trao quyền quyết định cho nơi có thông tin.

23. Điều mà chiến tranh không dạy đủ

Chiến tranh dạy một dân tộc cách huy động, chịu đựng, thống nhất ý chí và đưa ra mệnh lệnh rõ ràng. Nhưng hòa bình đòi hỏi những kỹ năng hoàn toàn khác:

• Hòa bình đòi hỏi học cách phân bổ thay vì chỉ huy động.
• Hòa bình đòi hỏi tạo ra thịnh vượng thay vì chỉ chịu đựng khó khăn.
• Hòa bình đòi hỏi thống nhất mục tiêu nhưng chấp nhận đa dạng phương pháp.
• Hòa bình đòi hỏi thông tin hai chiều và động lực cá nhân để tạo ra lợi ích chung.

Đó chính là bước chuyển lớn nhất mà Lê Duẩn và thế hệ lãnh đạo phải đối diện sau năm 1975.

24. Từ Đại hội IV đến những “đại án” của thập niên 1970–1980

Đại hội IV đã đặt ra một logic thống nhất: thống nhất đất nước → thống nhất thể chế → cải tạo quan hệ sản xuất → kế hoạch hóa nền kinh tế → xây dựng cơ sở vật chất → công nghiệp hóa → nâng cao đời sống.

Nhưng chính chuỗi logic này cũng tạo ra những điểm mà lịch sử sẽ kiểm nghiệm qua từng chính sách cụ thể: cải tạo công thương nghiệp, kiểm soát thương mại, đổi tiền, học tập cải tạo. Những chính sách ấy không phải những mảnh ghép rời rạc, mà xuất phát từ một cách nhìn thống nhất về quốc gia và xã hội.

25. Bảng tổng hợp: Giải phẫu cấu trúc tư duy Đại hội IV

Tầng cấu trúc	Nội dung cốt lõi trong tư duy 1976	Ưu điểm lịch sử	Điểm mù thể chế (Góc nhìn Hưng Quốc)
1. Tầm nhìn & Mục tiêu	Xây dựng CNXH, công nghiệp hóa, độc lập tự chủ, nâng cao đời sống.	Khát vọng lớn, thoát khỏi tâm lý tự ti của nước nghèo hậu chiến.	Đặt quá nhiều mục tiêu xung đột cùng lúc khi nguồn lực cạn kiệt.
2. Mô hình Kinh tế	Kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan hệ sản xuất XHCN là nền tảng.	Huy động nhanh nguồn lực cho các công trình trọng điểm, hạ tầng.	Triệt tiêu tín hiệu thị trường, gây ách tắc thông tin cung – cầu.
3. Phương thức Tổ chức	Thống nhất thể chế toàn quốc ngay lập tức; xóa bỏ kinh tế tư nhân.	Tạo sự đồng bộ về mặt hành chính và quản lý nhà nước.	Phá vỡ năng lực sản xuất sẵn có và chuỗi cung ứng ở miền Nam.
4. Động lực Xã hội	Chế độ "Làm chủ tập thể", phong trào thi đua, ý chí cách mạng.	Đề cao vai trò chủ thể của nhân dân về mặt lý tưởng chính trị.	Thiếu cơ chế kiểm soát quyền lực thực tế; triệt tiêu động lực cá nhân.
5. Cơ chế Phản hồi	Báo cáo theo hệ thống hành chính từ dưới lên; kỷ luật tập trung.	Đảm bảo sự thống nhất chỉ đạo từ trung ương xuống địa phương.	Khuyến khích "bệnh thành tích", làm sai lệch thông tin đầu vào của chính sách.

26. Kết chương

Năm 1975, Việt Nam có một chiến thắng. Năm 1976, Việt Nam có một Nhà nước thống nhất. Và Đại hội IV đưa ra một bản thiết kế quốc gia vô cùng to lớn.

Không thể nói đó là một giấc mơ nhỏ. Nhưng lịch sử có một nguyên tắc khắc nghiệt: Giấc mơ quốc gia chỉ trở thành năng lực quốc gia khi nó chịu được sự kiểm nghiệm của thực tế.

Và thực tế bắt đầu trả lời rất nhanh qua sản xuất, lương thực, thương mại, giá cả và tiền tệ trong những năm tiếp theo. Đó là lúc câu hỏi chuyển từ “Chúng ta muốn xây dựng xã hội nào?” sang một câu hỏi khó hơn: “Xã hội thực tế đang phản ứng thế nào với những gì chúng ta đang xây dựng?”

Đại hội IV là đỉnh cao của một niềm tin: niềm tin rằng ý chí chính trị có thể thiết kế lại toàn bộ cấu trúc kinh tế và xã hội của một quốc gia. Nhưng lịch sử vận hành theo quy luật của lợi ích, của thông tin, và của bản năng sinh tồn.

Khi bản thiết kế của Đại hội IV bắt đầu được triển khai xuống miền Nam — vùng đất vốn quen với nhịp đập của thị trường, của sở hữu tư nhân và của những cấu trúc xã hội phức tạp sau hai thập niên chiến tranh — cuộc va chạm giữa lý thuyết và thực tại không còn là những cuộc tranh luận trong phòng họp, mà biến thành số phận của hàng triệu con người.

Và đó là lúc chúng ta bước vào Chương VI.

Posted in: ĐỐI THOẠI VỚI LÊ DUẨN