NGƯỜI TÀI TRONG HƯNG QUỐC HỌC.

NGƯỜI TÀI TRONG HƯNG QUỐC HỌC.

Từ tài năng cá nhân đến tài sản quốc gia

Một quốc gia hưng thịnh không chỉ cần dân đông, đất rộng hay tài nguyên phong phú. Quốc gia cần những con người có khả năng nhìn thấy điều người khác chưa thấy, hiểu được điều người khác chưa hiểu, làm được điều người khác chưa làm được và quan trọng hơn cả: biến năng lực ấy thành giá trị cho xã hội.

Hưng Quốc Học gọi đó là người tài.

Nhưng người tài không đồng nghĩa với người nổi tiếng; người có chức vụ không đồng nghĩa với người có tài; người học cao không nhất thiết là người có năng lực kiến quốc. Một xã hội có thể có rất nhiều người học giỏi nhưng thiếu người phát minh; nhiều người nói hay nhưng ít người giải quyết được vấn đề; nhiều người có quyền lực nhưng rất ít người tạo ra năng lực mới cho quốc gia.

Vì vậy, phải phân biệt tài năng với danh vị, năng lực với bằng cấp, thành tích với giá trị, và quyền lực với trí tuệ.

I. HƯNG QUỐC HỌC ĐỊNH NGHĨA NGƯỜI TÀI THẾ NÀO?

Người tài trước hết là người có năng lực đặc biệt trong một lĩnh vực có giá trị.

Năng lực ấy có thể là khoa học, kỹ thuật, kinh doanh, giáo dục, quản trị, nghệ thuật, quân sự, ngoại giao, tư pháp, y khoa, công nghệ, văn hóa hay một nghề thủ công đặc biệt.

Nhưng Hưng Quốc Học không dừng ở chữ “giỏi”.

Một người có thể cực kỳ giỏi nhưng chỉ sử dụng tài năng để trục lợi, thao túng, lừa dối hoặc làm tổn hại xã hội. Người ấy có tài, nhưng chưa chắc đã là người tài theo nghĩa kiến quốc.

Bởi vậy:

Tài là năng lực.

Đức là phương hướng.

Trí là khả năng nhận biết.

Chí là sức theo đuổi.

Công là giá trị tạo ra cho xã hội.

Người tài trong Hưng Quốc Học là sự hội tụ của những yếu tố ấy.

Có thể khái quát:

Người tài = Năng lực + Trí tuệ + Nhân cách + Sáng tạo + Khả năng tạo giá trị.

Không phải mọi người tài đều phải trở thành chính trị gia. Trái lại, một quốc gia trưởng thành phải biết rằng người tài có hàng nghìn hình thức tồn tại.

Một nhà khoa học làm ra công nghệ mới là người tài.

Một doanh nhân xây dựng được doanh nghiệp cạnh tranh quốc tế là người tài.

Một thầy giáo làm thay đổi nhiều thế hệ học trò là người tài.

Một kỹ sư giải quyết được vấn đề mà cả ngành chưa giải quyết được là người tài.

Một nghệ sĩ nâng tầm văn hóa dân tộc là người tài.

Một thẩm phán bảo vệ được công lý trước áp lực quyền lực cũng có thể là người tài.

Một người thợ tạo ra sản phẩm tinh xảo, truyền nghề cho thế hệ sau và đưa nghề Việt ra thế giới cũng có thể là người tài.

Quốc gia không nên chỉ tìm người tài trong các trường đại học hay trong bộ máy nhà nước. Quốc gia phải tìm thấy tài năng trong toàn thể Nhân dân.

II. NGƯỜI TÀI KHÔNG PHẢI LÀ ĐẶC QUYỀN CỦA NHÀ NƯỚC

Một sai lầm lớn của xã hội là đồng nhất “trọng dụng người tài” với “đưa người tài vào bộ máy”.

Nhà nước cần người tài, nhưng đất nước cần người tài ở mọi lĩnh vực.

Nếu tất cả người tài đều phải vào cơ quan công quyền mới được coi trọng, xã hội sẽ mất đi một phần rất lớn năng lực sáng tạo.

Hưng Quốc Học vì thế phân biệt:

Nhà nước dùng người tài để quản trị công.

Doanh nghiệp dùng người tài để tạo ra của cải.

Trường học dùng người tài để truyền tri thức.

Khoa học dùng người tài để mở rộng biên giới hiểu biết.

Văn hóa dùng người tài để làm giàu tâm hồn dân tộc.

Xã hội dân sự dùng người tài để giải quyết những vấn đề cộng đồng.

Một quốc gia hưng thịnh không phải là quốc gia gom hết người tài về trung tâm quyền lực.

Đó là quốc gia tạo ra một hệ sinh thái trong đó người tài có thể tự do phát triển ở nơi họ có khả năng đóng góp lớn nhất.

III. TỪ “CHIÊU HIỀN” ĐẾN “KIẾN TẠO HỆ SINH THÁI NGƯỜI TÀI”

Trong lịch sử, nhiều quốc gia từng có truyền thống “chiêu hiền đãi sĩ”.

Đó là một bước tiến quan trọng.

Nhưng Hưng Quốc Học muốn đi xa hơn.

Một quốc gia hiện đại không thể chỉ chờ người tài xuất hiện rồi tìm cách thu phục họ. Quốc gia phải tạo ra môi trường để tài năng liên tục được sinh ra, phát hiện, giáo dục, thử nghiệm và phát triển.

Do đó, chính sách người tài phải bắt đầu từ trẻ em.

Một đứa trẻ tò mò phải được khuyến khích đặt câu hỏi.

Một học sinh khác biệt không nên bị ép trở thành bản sao của số đông.

Một sinh viên có ý tưởng mới phải có cơ hội thử nghiệm.

Một nhà khoa học phải có quyền theo đuổi câu hỏi khó.

Một doanh nhân thất bại không nên bị xã hội coi như người thất bại về nhân cách.

Một người Việt tài năng ở nước ngoài phải có con đường trở về, hợp tác hoặc đóng góp từ xa mà không nhất thiết phải từ bỏ toàn bộ cuộc sống của mình.

Quốc gia phải biết giữ người tài, nhưng quan trọng hơn là phải biết khiến người tài muốn gắn bó với quốc gia.

IV. ĐIỀU NGƯỜI TÀI CẦN KHÔNG CHỈ LÀ TIỀN

Tiền quan trọng.

Nhưng người tài thường cần nhiều thứ hơn tiền.

Họ cần:

Tự do để suy nghĩ.

Quyền được đặt câu hỏi.

Không gian để thử nghiệm.

Quyền được tranh luận.

Khả năng tiếp cận tri thức.

Một hệ thống pháp luật bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Một môi trường cạnh tranh công bằng.

Cơ hội được thất bại mà không bị hủy hoại sự nghiệp.

Khả năng hợp tác với những người giỏi khác.

Và một xã hội biết tôn trọng thành quả của họ.

Bởi vậy, nếu một quốc gia tuyên bố “trọng dụng nhân tài” nhưng lại trừng phạt tư duy độc lập, hạn chế cạnh tranh, bảo vệ đặc quyền, coi trọng quan hệ hơn năng lực và để thủ tục hành chính bóp nghẹt sáng kiến, thì lời nói về trọng dụng nhân tài sẽ trở thành nghịch lý.

Không thể vừa muốn người tài sáng tạo vừa bắt họ không được khác biệt.

V. PHẢN ĐỀ: NGƯỜI TÀI CÓ THỂ TRỞ THÀNH NGUY CƠ KHÔNG?

Có.

Đây là mặt tối không thể bỏ qua.

Lịch sử cho thấy trí tuệ và tài năng tự thân không bảo đảm đạo đức.

Một nhà khoa học giỏi có thể tạo ra công nghệ hủy diệt.

Một nhà quản trị tài năng có thể xây dựng một hệ thống áp chế hiệu quả.

Một doanh nhân xuất chúng có thể thao túng thị trường.

Một chính trị gia thông minh có thể sử dụng kỹ thuật quyền lực để củng cố độc quyền.

Một người có khả năng thuyết phục quần chúng có thể sử dụng năng lực ấy để lan truyền dối trá.

Vì vậy, Hưng Quốc Học không chủ trương tôn thờ người tài.

Trọng dụng người tài không có nghĩa là trao cho người tài quyền lực không giới hạn.

Người tài vẫn phải chịu pháp luật.

Quyền lực của họ phải chịu kiểm soát.

Thành tích không miễn trừ trách nhiệm.

Danh tiếng không thay thế đạo đức.

Bằng cấp không thay thế năng lực thực tế.

Và tài năng không đứng trên Hiến pháp.

Đây chính là ranh giới giữa trọng tài và sùng tài.

VI. NGƯỜI TÀI VÀ NGƯỜI CÓ QUYỀN

Một quốc gia đặc biệt nguy hiểm khi đồng nhất:

người có quyền = người có tài.

Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau.

Quyền lực là một vị trí thể chế.

Tài năng là một năng lực cá nhân.

Một người có thể có quyền mà không có tài.

Một người có tài nhưng không có quyền.

Một người có cả tài và quyền.

Và một người có quyền lực rất lớn nhưng năng lực chuyên môn rất hạn chế.

Bởi vậy, Hưng Quốc Học chủ trương:

Trao quyền theo thể chế; tuyển dụng theo năng lực; đánh giá theo kết quả; kiểm soát theo pháp luật.

Không được biến chức vụ thành bằng chứng của tài năng.

Không được biến sự trung thành thành tiêu chuẩn thay thế năng lực.

Không được biến quan hệ cá nhân thành con đường vượt qua cạnh tranh công bằng.

Một xã hội như vậy sẽ dần tạo ra người giỏi phục vụ quyền lực, thay vì người giỏi phục vụ công việc.

Đó là sự suy thoái của Quốc Tài.

VII. NGƯỜI TÀI VÀ QUYỀN ĐƯỢC KHÁC BIỆT

Tài năng thường bắt đầu từ sự khác biệt.

Người tài nhìn thấy một khả năng mà số đông chưa nhìn thấy.

Do đó, một xã hội muốn có người tài phải chấp nhận một mức độ bất đồng.

Không phải mọi ý kiến khác biệt đều đúng.

Nhưng một xã hội không cho phép ý tưởng sai được xuất hiện thì cũng rất khó phát hiện ý tưởng đúng chưa từng có.

Đây là lý do Hưng Quốc Học coi:

tự do tư duy → tranh luận → thử nghiệm → sai lầm → sửa chữa → sáng tạo

là một chuỗi quan trọng của Quốc Tài.

Nhà nước không nên hỏi trước:

“Người này có giống chúng ta không?”

Mà nên hỏi:

“Người này có năng lực gì, giá trị gì, và năng lực ấy có thể đóng góp cho xã hội như thế nào?”

VIII. NGƯỜI TÀI VÀ NGƯỜI BÌNH THƯỜNG

Trọng dụng người tài không có nghĩa là coi thường người bình thường.

Một quốc gia không thể xây dựng trên một thiểu số thiên tài.

Thiên tài mở đường; người giỏi xây dựng; người lao động làm cho hệ thống vận hành; toàn dân tạo nên sức mạnh quốc gia.

Hưng Quốc Học vì vậy không đặt “người tài” đối lập với “Nhân dân”.

Ngược lại:

Dân Mạnh là nền đất của Quốc Tài; Quốc Tài là một trong những nguồn lực làm Dân Mạnh.

Một xã hội giáo dục tốt sẽ làm số người có năng lực tăng lên.

Một xã hội công bằng sẽ làm tài năng ít bị lãng phí hơn.

Một nền kinh tế cạnh tranh sẽ làm tài năng có nhiều cơ hội biến thành giá trị.

Một nhà nước pháp quyền sẽ bảo vệ tài năng khỏi sự tùy tiện của quyền lực.

Một nền văn hóa trọng học hỏi sẽ tạo ra thế hệ tài năng mới.

IX. ĐỪNG CHỈ “GIỮ NGƯỜI TÀI”; HÃY ĐỪNG LÀM MẤT NGƯỜI TÀI

Đây có thể là một nguyên tắc quan trọng của Hưng Quốc Học.

Một quốc gia không chỉ mất người tài khi họ ra nước ngoài.

Quốc gia cũng mất người tài khi:

họ bỏ nghề;

họ ngừng sáng tạo;

họ không còn muốn nói sự thật;

họ không còn tin vào công bằng;

họ bị quan hệ lấn át năng lực;

họ phải dành phần lớn thời gian đối phó với thủ tục;

họ không tìm thấy cơ hội;

hoặc họ học được rằng thành công phụ thuộc vào việc “biết ai” hơn là “biết làm gì”.

Chảy máu chất xám không chỉ là dòng người đi ra ngoài biên giới. Nó còn là dòng năng lực bị vô hiệu hóa ngay bên trong quốc gia.

Vì thế, nhiệm vụ của Quốc Tài không chỉ là thu hút.

Đó còn là giải phóng năng lực bị kìm hãm.

X. QUY LUẬT VẬN HÀNH CỦA XÃ HỘI – BÀI HỌC HƯNG QUỐC

Có thể rút ra một quy luật:

Tài năng chỉ trở thành Quốc Tài khi xã hội có khả năng nhận diện, bảo vệ, kết nối và chuyển hóa tài năng thành giá trị công.

Bốn khâu ấy đều cần thiết.

Nhận diện: tìm đúng người có năng lực thực.

Bảo vệ: bảo vệ quyền tự do, pháp lý và thành quả của họ.

Kết nối: đưa họ vào mạng lưới tri thức, vốn, công nghệ và cộng đồng.

Chuyển hóa: biến tài năng cá nhân thành sản phẩm, tri thức, thể chế, doanh nghiệp, văn hóa hoặc năng lực quốc gia.

Nếu thiếu một khâu, Quốc Tài sẽ bị lãng phí.

XI. NGUYÊN TẮC HƯNG QUỐC

Hưng Quốc Học có thể cô đọng chính sách người tài thành mười nguyên tắc:

Một — Không độc quyền định nghĩa người tài.

Hai — Không đồng nhất bằng cấp với tài năng.

Ba — Không đồng nhất chức vụ với năng lực.

Bốn — Không lấy quan hệ thay cho cạnh tranh.

Năm — Không buộc người tài phải giống số đông.

Sáu — Không tôn thờ người tài.

Bảy — Không để quyền lực đứng trên pháp luật, dù người nắm quyền có tài đến đâu.

Tám — Tạo môi trường để tài năng mới liên tục xuất hiện.

Chín — Kết nối tài năng trong nước với người Việt tài năng trên toàn thế giới.

Mười — Biến Quốc Tài thành năng lực chung của quốc gia, chứ không thành đặc quyền của một nhóm người.

KẾT LUẬN

Một quốc gia hưng thịnh không hỏi:

“Ta có bao nhiêu người tài?”

mà phải hỏi:

“Ta có một xã hội như thế nào để người tài có thể xuất hiện, trưởng thành, tự do sáng tạo và phụng sự mà không bị quyền lực, đặc quyền hay sự trì trệ làm cho vô hiệu hóa?”

Đó mới là câu hỏi của Quốc Tài.

Người tài là tài sản của quốc gia, nhưng không phải tài sản của nhà nước.

Họ trước hết là những con người có quyền tự do lựa chọn con đường sống và lao động của mình. Quốc gia có nhiệm vụ tạo ra thể chế, giáo dục, pháp luật, thị trường và văn hóa đủ tốt để năng lực của họ có thể nở hoa.

Và cuối cùng:

Hưng Quốc không phải là gom người tài về cho quyền lực.

Hưng Quốc là làm cho toàn xã hội trở thành mảnh đất của tài năng.

Khi ấy, người tài không còn là những “ngôi sao” hiếm hoi giữa một xã hội yếu, mà trở thành những nguồn năng lượng nối tiếp nhau làm cho Dân Mạnh, Quốc Trí, Quốc Đức, Quốc Tài và Quốc Lực cùng phát triển.

Hoàng phong nhã 

Posted in: HƯNG QUỐC HỌC