TĂNG TRƯỞNG 10%: BƠM VỐN HAY TẠO NĂNG SUẤT?

GDP HAI CON SỐ:

TĂNG TRƯỞNG BẰNG TIỀN HAY BẰNG NĂNG SUẤT?

Mở đầu: Câu hỏi không phải là có thể tăng GDP hay không

Việt Nam đã bước vào giai đoạn đặt mục tiêu tăng trưởng cao hơn rõ rệt. Năm 2025, GDP tăng 8,02%; tiêu dùng cuối cùng tăng 7,95%, tích lũy tài sản tăng 8,68%, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ tăng 16,27%, còn năng suất lao động theo giá so sánh tăng 6,83%.

Mục tiêu giai đoạn 2026–2030 là GDP tăng bình quân từ 10%/năm trở lên; đồng thời đặt mục tiêu TFP đóng góp trên 55% tăng trưởng, năng suất lao động tăng khoảng 8,5%/năm, tổng vốn đầu tư toàn xã hội khoảng 40% GDP và đầu tư công chiếm khoảng 20–22% tổng vốn đầu tư.

Như vậy, câu hỏi không còn là:

“Việt Nam có thể tăng trưởng 10% hay không?”

Mà là:

“Tăng trưởng 10% sẽ được tạo ra bằng nguồn lực nào, và đó là tăng trưởng thực chất hay chỉ là sự gia tăng của chi tiêu, tín dụng và tài sản?”

Đây là hai chuyện khác nhau.

PHẦN I

BÀI TOÁN CỦA GDP

1. GDP được tạo ra từ đâu?

Theo phương pháp chi tiêu:

GDP = C + I + G + (X − M)

C là tiêu dùng cuối cùng; I là tích lũy tài sản; G là tiêu dùng cuối cùng của Chính phủ; X − M là xuất khẩu ròng.

Công thức cho biết tổng cầu được hình thành như thế nào. Nhưng nó không cho biết chất lượng của tăng trưởng.

Một đồng chi tiêu xây dựng đường có thể làm GDP tăng.

Một đồng chi cho nghiên cứu công nghệ cũng có thể làm GDP tăng.

Nhưng tác động đối với tương lai hoàn toàn khác nhau.

Vì vậy cần phân biệt:

Tăng GDP là kết quả kế toán.

Tăng năng lực sản xuất mới là tăng trưởng kinh tế theo nghĩa dài hạn.

2. Bốn động lực và giới hạn của chúng

Tiêu dùng: muốn tăng bền vững phải dựa trên thu nhập và năng suất, không chỉ kích cầu.

Đầu tư: có thể tạo cú hích mạnh nhưng chỉ có ý nghĩa dài hạn khi biến thành năng lực sản xuất.

Chi tiêu công: cần thiết cho những hạ tầng thị trường không tự cung cấp đủ, nhưng hiệu quả phụ thuộc chất lượng lựa chọn và quản trị dự án.

Xuất khẩu: vẫn còn dư địa, nhưng vấn đề là giá trị gia tăng nội địa và khả năng làm chủ chuỗi cung ứng.

Năm 2025, xuất khẩu hàng hóa đạt 475,04 tỷ USD; riêng khu vực FDI chiếm 77,3%. Trong khi đó, nhập khẩu đạt 455,01 tỷ USD, với 93,6% là nhóm hàng tư liệu sản xuất.

Điều này cho thấy Việt Nam đã hội nhập rất sâu vào sản xuất toàn cầu, nhưng cũng cho thấy câu hỏi về mức độ phụ thuộc vào đầu vào và doanh nghiệp FDI vẫn còn nguyên.

PHẦN II

ĐẦU TƯ CÔNG: CÚ HÍCH HAY CẠNH TRANH VỐN?

3. Đại công trường và hiệu ứng GDP

Hạ tầng giao thông, đường sắt, metro, sân bay, cảng biển, năng lượng và hạ tầng số có thể tạo ra một cú hích lớn.

Nhà nước giải ngân → doanh nghiệp nhận đơn hàng → lao động có thu nhập → tiêu dùng tăng → các ngành cung ứng tăng sản lượng.

Đây là hiệu ứng cầu trong ngắn hạn.

Nhưng một dự án chỉ thật sự thành công nếu sau giai đoạn xây dựng nó tiếp tục tạo ra:

năng suất cao hơn + chi phí thấp hơn + thị trường rộng hơn + năng lực sản xuất lớn hơn.

Nếu không, GDP tăng trong lúc thi công nhưng động lực suy yếu sau khi công trình hoàn thành.

4. Cạnh tranh vốn: Nhà nước và khu vực tư nhân

Nguồn vốn của nền kinh tế không phải vô hạn.

Nếu Nhà nước huy động mạnh trong khi doanh nghiệp tư nhân cũng cần vốn, có thể xuất hiện crowding out:

Nhà nước vay nhiều

→ nhu cầu vốn tăng

→ chi phí vốn tăng

→ tín dụng tư nhân bị thu hẹp hoặc trở nên đắt hơn

→ đầu tư tư nhân giảm.

Nhưng cũng có thể xảy ra điều ngược lại:

Hạ tầng tốt

→ chi phí logistics giảm

→ năng suất tăng

→ lợi nhuận doanh nghiệp tăng

→ đầu tư tư nhân tăng.

Đó là crowding in.

Vì vậy, vấn đề không phải “đầu tư công hay tư nhân”.

Mà là:

Đầu tư công có tạo thêm không gian cho đầu tư tư nhân hay chiếm mất không gian đó?

5. Vấn đề của doanh nghiệp thiếu vốn

Đây là điểm cần đặc biệt chú ý.

Nếu doanh nghiệp nhỏ và vừa khó tiếp cận tín dụng, lãi suất cao, thiếu tài sản thế chấp và thiếu vốn dài hạn, trong khi Nhà nước đồng thời mở rộng mạnh đầu tư công, thì nền kinh tế có thể rơi vào nghịch lý:

Nhà nước đang tăng đầu tư để thúc đẩy tăng trưởng, nhưng khu vực doanh nghiệp tạo ra phần lớn việc làm và đổi mới lại thiếu vốn để đầu tư.

Nếu vốn được phân bổ vào các dự án có hiệu quả thấp trong khi doanh nghiệp có năng suất cao không vay được vốn, nền kinh tế không giải quyết được điểm nghẽn.

Do đó phải hỏi:

Một đồng vốn tăng thêm nên đi vào đâu để tạo ra nhiều giá trị nhất?

PHẦN III

NỢ, HOÀN VỐN VÀ RỦI RO CỦA TĂNG TRƯỞNG

6. Nợ không tự nó là vấn đề

Nợ để xây tài sản có năng suất cao có thể là khoản đầu tư hợp lý.

Nợ để duy trì một tài sản kém hiệu quả lại trở thành gánh nặng.

Vì vậy, không thể chỉ nhìn:

nợ công/GDP.

Phải nhìn thêm:

nợ đang tài trợ cho tài sản gì;

tài sản tạo ra dòng tiền hay giá trị xã hội bao nhiêu;

chi phí vốn bao nhiêu;

khả năng trả nợ từ nguồn thu tương lai thế nào.

IMF đánh giá Việt Nam vẫn có dư địa để mở rộng đầu tư công, nhưng cảnh báo rằng nếu đầu tư tăng mạnh đi cùng thâm hụt và vay trong nước lớn, lãi suất và nợ có thể tăng đủ nhanh để làm giảm lợi ích tăng trưởng.

7. Khả năng hoàn vốn: không chỉ là tiền vé và tiền phí

Một dự án hạ tầng có hai loại lợi ích.

Lợi ích tài chính trực tiếp:

phí đường, vé metro, phí cảng, phí sân bay, tiền thuê hạ tầng...

Lợi ích kinh tế gián tiếp:

giảm chi phí logistics, tăng giá trị đất, mở rộng thị trường lao động, tăng năng suất doanh nghiệp, tăng nguồn thu ngân sách.

Vì vậy, một metro có thể không tự hoàn vốn bằng tiền vé nhưng vẫn có lợi ích xã hội lớn.

Ngược lại, không thể dùng cụm từ “hiệu ứng lan tỏa” để biện minh cho một dự án không có cơ sở định lượng.

Mỗi dự án lớn phải trả lời hai câu hỏi:

Nó có hiệu quả tài chính không?

và:

Nó có hiệu quả kinh tế – xã hội không?

8. Rủi ro đội vốn, chậm tiến độ và tài sản kém hiệu quả

Một dự án có thể thất bại không phải vì ý tưởng sai mà vì:

giải phóng mặt bằng chậm;

chi phí tăng;

thời gian kéo dài;

thay đổi thiết kế;

năng lực quản lý yếu;

dự báo nhu cầu sai;

chi phí vận hành cao.

Khi đó, khoản đầu tư ban đầu chưa phải toàn bộ chi phí.

Còn có:

chi phí vốn + chi phí bảo trì + chi phí cơ hội + nghĩa vụ ngân sách trong tương lai.

Do đó, phải đánh giá dự án cả trước, trong và sau đầu tư.

IMF cũng nhấn mạnh yêu cầu lựa chọn dự án dựa trên tiêu chí minh bạch, đánh giá kinh tế – xã hội, phân tích chi phí – lợi ích, giám sát và đánh giá sau đầu tư.

PHẦN IV

TĂNG TRƯỞNG CÓ THỂ ĐẸP TRÊN GIẤY NHƯNG YẾU TRONG THỰC CHẤT

9. Bẫy tăng trưởng bằng tài sản

Một nền kinh tế có thể tăng GDP bằng:

xây dựng → tín dụng → đất đai → giá tài sản → đầu tư tiếp → GDP.

Nhưng nếu giá tài sản tăng nhanh hơn năng suất, vốn có thể rời khỏi sản xuất để chạy vào đầu cơ.

Khi đó:

tài sản tăng nhưng năng lực sản xuất không tăng tương ứng.

Đây là một dạng tăng trưởng dễ tạo cảm giác giàu lên nhưng khó duy trì.

10. Bài học từ hiệu quả vốn

ICOR cao là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế cần lượng vốn lớn để tạo thêm sản lượng.

Nhưng ICOR không phải một hằng số.

Không thể lấy một con số ICOR rồi suy ra cơ học rằng muốn tăng GDP 10% phải “bơm” một lượng tiền cố định.

Điều quan trọng hơn là hiệu quả biên của vốn.

Một đồng vốn vào công nghệ, logistics, điện ổn định hoặc kỹ năng lao động có thể tạo hiệu quả rất khác một đồng vốn vào một tài sản ít được sử dụng.

Do đó:

Bài toán không phải đầu tư nhiều nhất.

Bài toán là đầu tư vào nơi tạo ra năng suất cao nhất.

PHẦN V

BỘ TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ TĂNG TRƯỞNG

GDP chỉ nên là tiêu chí thứ nhất, không phải tiêu chí cuối cùng.

11. Tiêu chí 1 — Tốc độ tăng trưởng

GDP thực tăng bao nhiêu?

Đây là thước đo quy mô sản lượng.

Nhưng phải dùng GDP theo giá so sánh, tránh nhầm tăng trưởng thực với tăng giá.

12. Tiêu chí 2 — Chất lượng tăng trưởng

Hỏi:

Tăng trưởng đến từ đâu?

tiêu dùng;

đầu tư;

xuất khẩu;

năng suất;

mở rộng lao động;

tăng tín dụng;

tăng giá tài sản.

Tăng trưởng dựa nhiều vào năng suất khác về chất so với tăng trưởng dựa vào mở rộng tín dụng và tài sản.

13. Tiêu chí 3 — Năng suất

Đây phải là thước đo trung tâm.

Có thể theo dõi:

năng suất lao động;

TFP;

sản lượng trên một đồng vốn;

năng suất doanh nghiệp;

năng suất khu vực tư nhân.

Năm 2025, năng suất lao động thực của Việt Nam tăng 6,83%. Trong khi mục tiêu 2026–2030 đặt khoảng 8,5%/năm.

Khoảng cách này chính là một trong những bài toán quan trọng nhất của mục tiêu GDP hai số.

14. Tiêu chí 4 — Hiệu quả vốn

Không chỉ hỏi:

Đầu tư bao nhiêu?

Mà phải hỏi:

Một đồng vốn tạo ra bao nhiêu sản lượng và giá trị gia tăng?

Có thể theo dõi:

ICOR

nhưng không nên sử dụng nó đơn độc.

Cần bổ sung:

suất sinh lợi kinh tế;

suất sinh lợi tài chính;

chi phí vòng đời;

thời gian hoàn thành;

mức đội vốn;

mức sử dụng tài sản sau đầu tư.

15. Tiêu chí 5 — Sức khỏe tài khóa

Theo dõi:

nợ công/GDP;

chi phí trả nợ;

bội chi;

nghĩa vụ nợ tiềm ẩn;

bảo lãnh Chính phủ;

nghĩa vụ từ PPP và doanh nghiệp nhà nước.

Một nền kinh tế tăng nhanh nhưng nghĩa vụ nợ tăng nhanh hơn có thể đang chuyển chi phí hiện tại sang tương lai.

16. Tiêu chí 6 — Sức khỏe khu vực tư nhân

Đây là tiêu chí thường bị bỏ quên.

Phải đo:

chi phí vốn;

khả năng tiếp cận tín dụng;

tỷ lệ doanh nghiệp đầu tư mở rộng;

tỷ lệ doanh nghiệp rút khỏi thị trường;

đầu tư tư nhân/GDP;

năng lực đổi mới;

mức độ gia nhập thị trường.

Nếu GDP tăng 10% nhưng doanh nghiệp tư nhân suy yếu, đó là một tín hiệu cần cảnh báo.

17. Tiêu chí 7 — Mức độ làm chủ công nghệ và giá trị gia tăng

Không chỉ hỏi xuất khẩu tăng bao nhiêu.

Phải hỏi:

Bao nhiêu giá trị được tạo ra trong nước?

Theo dõi:

tỷ lệ nội địa hóa;

giá trị gia tăng nội địa;

R&D/GDP;

bằng sáng chế;

doanh thu sản phẩm công nghệ;

số doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng;

tỷ trọng sản phẩm có thương hiệu và công nghệ Việt Nam.

Một nền kinh tế xuất khẩu 100 tỷ USD nhưng giữ lại 20 tỷ USD giá trị gia tăng khác hoàn toàn nền kinh tế giữ lại 70 tỷ USD.

18. Tiêu chí 8 — Thu nhập và chất lượng sống

Cuối cùng phải hỏi:

GDP tăng có đi vào đời sống người dân không?

Theo dõi:

GDP/người;

thu nhập thực;

tiền lương thực;

chi phí nhà ở;

khả năng tiếp cận giáo dục và y tế;

năng suất lao động;

mức sống của tầng lớp trung lưu.

GDP phải cuối cùng trở thành thu nhập và cơ hội, chứ không chỉ là một con số lớn hơn trong báo cáo thống kê.

PHẦN VI

TỪ ĐẦU TƯ CÔNG ĐẾN NĂNG LỰC QUỐC GIA

19. Hạ tầng là điều kiện cần, không phải mục tiêu cuối cùng

Không nên đối lập:

hạ tầng với con người.

Một nền kinh tế hiện đại cần cả hai.

Hạ tầng tốt giúp con người và doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn.

Nhưng hạ tầng không tự tạo ra công nghệ.

Một tuyến đường sắt hiện đại không tự sinh ra kỹ sư.

Một nhà máy không tự tạo ra sáng chế.

Một trung tâm dữ liệu không tự tạo ra sản phẩm AI.

Vì vậy:

Hạ tầng mở đường.

Con người tạo năng suất.

Công nghệ tạo giá trị gia tăng.

Thể chế quyết định nguồn lực được kết hợp như thế nào.

20. Từ “nhiều vốn” sang “vốn đúng chỗ”

Đây mới là điểm cốt lõi.

Việt Nam có thể huy động thêm rất nhiều vốn.

Nhưng nếu vốn không đến đúng nơi, tăng đầu tư có thể chỉ làm:

giá tài sản tăng;

chi phí vốn tăng;

nợ tăng;

áp lực ngân sách tăng;

doanh nghiệp tư nhân khó tiếp cận vốn hơn.

Ngược lại, nếu vốn được phân bổ đúng:

hạ tầng tốt → chi phí giảm → doanh nghiệp mạnh lên → năng suất tăng → thu nhập tăng → tiêu dùng tăng → đầu tư tư nhân tăng → ngân sách tăng.

Đó là vòng tuần hoàn tích cực.

21. “Bài toán 1.000 đồng vốn”

Có thể hình dung toàn bộ vấn đề bằng một câu hỏi rất đơn giản:

Nếu nền kinh tế có thêm 1.000 đồng vốn, ai sử dụng nó, sử dụng vào đâu, tạo ra bao nhiêu giá trị và ai cuối cùng phải trả cho 1.000 đồng ấy?

Nếu 1.000 đồng tạo ra 1.500 đồng giá trị kinh tế tương lai, nền kinh tế giàu lên.

Nếu 1.000 đồng tạo ra 1.000 đồng tài sản nhưng kèm nghĩa vụ trả nợ và bảo trì, hiệu quả thực thấp hơn nhiều.

Nếu 1.000 đồng tạo ra 700 đồng giá trị nhưng xã hội phải trả đủ 1.000 đồng vốn cộng chi phí tài chính, phần chênh lệch cuối cùng thuộc về thế hệ sau.

Đó là lý do phân bổ vốn quan trọng không kém quy mô vốn.

22. Điểm nghẽn cuối cùng: chất lượng thể chế

“Thể chế là điểm nghẽn của điểm nghẽn” chỉ có ý nghĩa khi có thể kiểm chứng.

Do đó, chất lượng thể chế cần được tiếp cận bằng những biến có thể đo:

thời gian và chi phí thủ tục;

thời gian giải quyết tranh chấp;

mức độ cạnh tranh trong đấu thầu;

tỷ lệ đội vốn;

thời gian hoàn thành dự án;

hiệu quả đầu tư công;

khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp;

mức độ cạnh tranh thị trường;

tỷ lệ R&D chuyển thành sản phẩm;

mức độ liên kết giữa FDI và doanh nghiệp trong nước.

Khi đó, thể chế không còn là một khái niệm trừu tượng.

Nó trở thành:

khả năng của một quốc gia trong việc biến nguồn lực thành kết quả.

KẾT

GDP hai số không phải một bài toán đơn giản về việc bơm thêm tiền vào nền kinh tế.

Việt Nam cần đầu tư lớn. Cần hạ tầng lớn. Cần khu vực tư nhân lớn. Cần FDI. Cần xuất khẩu. Cần thị trường nội địa.

Nhưng tất cả cuối cùng phải gặp nhau ở một biến số:

Năng suất.

Một quốc gia không trở nên giàu chỉ vì xây nhiều kilomet đường.

Không trở nên giàu chỉ vì có nhiều nhà máy.

Cũng không trở nên giàu chỉ vì GDP tăng nhanh trong vài năm.

Một quốc gia giàu lên khi:

mỗi người lao động tạo ra nhiều giá trị hơn;

mỗi đồng vốn tạo ra nhiều sản lượng hơn;

doanh nghiệp làm chủ được nhiều công nghệ hơn;

người dân có thu nhập thực cao hơn;

và Nhà nước phân bổ nguồn lực vào nơi tạo ra giá trị xã hội lớn nhất.

Vì thế, câu hỏi quan trọng nhất của GDP hai số không phải:

“Việt Nam có thể huy động bao nhiêu tiền?”

mà là:

“Việt Nam có thể biến bao nhiêu tiền thành bao nhiêu năng suất?”

Và sâu hơn nữa:

Nếu nguồn vốn của quốc gia là hữu hạn, thể chế nào sẽ bảo đảm đồng vốn được đưa đến nơi tạo ra giá trị lớn nhất — thay vì nơi có khả năng huy động quyền lực lớn nhất?

Đó mới là bài toán thật sự của tăng trưởng hai con số.

Không phải đổ bao nhiêu bê tông.

Mà là tạo ra bao nhiêu năng lực quốc gia từ lượng bê tông ấy.

Hoàng phong nhã 

Tài liệu tham khảo chính

Cục Thống kê – Bộ Tài chính, Báo cáo tình hình kinh tế – xã hội quý IV và năm 2025 — số liệu GDP, tiêu dùng, tích lũy tài sản, xuất nhập khẩu, đầu tư, năng suất lao động. �

NSO Vietnam +1

Nghị quyết Đại hội XIV, các mục tiêu kinh tế 2026–2030 — GDP ≥10%, TFP >55%, năng suất lao động khoảng 8,5%, đầu tư toàn xã hội khoảng 40% GDP. �

xaydungchinhsach.chinhphu.vn

IMF, Vietnam: 2025 Article IV Consultation, 2025 — đầu tư công, nợ, hiệu quả đầu tư, PPP, crowding out và cải cách thể chế. �

IMF

IMF, Vietnam: Selected Issues, 2025 — mô phỏng tác động của mở rộng đầu tư công, thâm hụt, lãi suất và nợ công. �

IMF

Robert Solow, “Technical Change and the Aggregate Production Function”, Review of Economics and Statistics, 1957 — nền tảng lý thuyết về đóng góp của vốn, lao động và tiến bộ kỹ thuật vào tăng trưởng.

Robert Barro, Economic Growth, MIT Press, 1995 — tăng trưởng, đầu tư công và chính sách kinh tế.

William Easterly, The Elusive Quest for Growth, MIT Press, 2001 — giới hạn của tăng trưởng dựa đơn thuần vào tích lũy vốn.

Dani Rodrik, One Economics, Many Recipes, Princeton University Press, 2007 — thể chế, chính sách và chiến lược phát triển phù hợp với điều kiện từng quốc gia.