SƠ LƯỢC NHỮNG NÉT PHÁT TRIỂN CHÍNH VỀ TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN TRUNG ƯƠNG THỜI PHONG KIẾN Ở VIỆT NAM

Nguyễn Minh Tuấn

Trước Triều Hậu Lê:

• Thời Đinh và Tiền Lê về cơ bản là mô hình chính quyền quân sự, thời kỳ này chắc chắn chưa xuất hiện thiết chế Lục bộ. Có hai vị trí quan trọng nhất là nhà Vua và Điện tiền chỉ huy sứ (chỉ huy về quân sự).
• Thời Lý bắt đầu có 3 chức quan đứng đầu hàng quan văn là Tam Thái (Thái sư, Thái Phó, Thái Bảo) và 3 quan đại thần đứng đầu hàng quan võ là Tam Thiếu (Thái úy, Thiếu úy và Binh Chương Sự).
• Thời Trần đặt thêm Tam Tư (Tư Đồ, Tư Mã, Tư Không). Bắt đầu từ thời Trần, trong số các quan đầu triều gồm Tam Thái, Tam Thiếu, Tam Tư, thiết chế Lục bộ, nhà vua chọn ra Tể tướng giữ việc bảo cử bách quan. Thời kỳ này đã xuất hiện các cơ quan chuyên môn như Ngự sử đài, Hàn Lâm Viện (soạn chiếu thư); Quốc Sử Viện (chép sử); Quốc Tử Giám (đào tạo nhân tài); Thái Y Viện (Trông coi thuốc men cho nhà vua và Hoàng gia).
  

Thời Hậu Lê:

• Đây là thời kỳ bộ máy ở trung ương có nhiều thay đổi căn bản nhất. Đến đời Vua Lê Thánh Tông đã đặt thêm đủ Lục bộ gồm có Bộ Lại, Bộ Hộ, Bộ Lễ, Bộ Binh, Bộ Hình, Bộ Công. Lục Khoa gồm có Lại Khoa, Hộ Khoa, Lễ Khoa, Binh Khoa, Hình Khoa, Công Khoa để giám sát công việc của Lục Bộ (thời Vua Lê Thái Tổ chỉ có 2 Bộ). Lục Tự để trông coi công việc lễ nghi ở trong triều đình;
• Chúa Trịnh Cương là người có sáng kiến đặt thêm Lục Phiên và Lục Cung. Lục Cung làm công việc của Lục Bộ ở triều đình, còn Lục Phiên được giao phó cho nhiệm vụ của Lục Khoa tại triều đình. Mục đích của Trịnh Cương là thâu tóm quyền quyết định công việc triều chính.

Thời Nguyễn:

• Đây là thời kỳ có sự tập trung quyền lực cao độ vào trung ương. Nhà Nguyễn có lệ Tứ bất (bất lập tể tướng, bất cử trạng Nguyên, bất lập thái tử, bất phong hoàng hậu). Mục đích của lệ tứ bất là nhằm tập trung quyền lực vào người đứng đầu nhà nước.
• Định chế Công Đồng và Đình nghị là hai định chế thể hiện một biểu hiện của hình thức tản quyền và ở một mức độ nhất định cũng chứa đựng yếu tố dân chủ. Đây là hai định chế khi nghiên cứu ta thấy khá rõ sự thay đổi của Triều Nguyễn so với các thời kỳ trước đó.

Posted in: Nguyễn Minh Tuấn